Dushanbe, 2026-yil 6-iyul – Karavan Info axborot agentligi. Tojikistonning zamonaviy tarixining ramziga aylangan har bir bronza yodgorlik ortida nafaqat haykaltaroshning iste'dodi, balki badiiy qarashlarni abadiy metalga aylantira oladigan insonning mahorati ham yotadi.

Mansur Xojiboev aynan shunday mohir hunarmandga aylandi — uning sharofati bilan mamlakatning oʻz badiiy yodgorliklarni quyish maktabini rivojlantirdi va milliy ahamiyatga ega eng yirik yodgorliklarni yaratish uchun xorijiy mutaxassislarni taklif qilish zaruratini bartaraf etdi.

Bugungi kunda Dushanbe, Xo'jand va respublikaning boshqa shaharlarini bezab turgan o'nlab yodgorliklar nafaqat san'at asari, balki bu noyob kasbni deyarli butunlay o'zlashtirgan ustaning yillar davomidagi mehnati natijasidir.

Mansur Xojiboev Xo'janddagi Politexnika institutini tamomlagan muhandis va texnolog mutaxassisligi bo'yicha tahsil olgan. Biroq, 1990-yillarning boshlari, og'ir iqtisodiy davrga to'g'ri kelganligi sababli, yosh mutaxassis har qanday ishni izlashga majbur bo'ldi. U qurilish va ta'mirlash ishlarida ishlagan, shu bilan birga qarindoshi, taniqli haykaltarosh Kamoliddin Nodirovga yordam bergan.

Aynan uning atoqli shoir Kamol Xo'jandiy haykali ustidagi ishi uning professional hayotida burilish nuqtasi bo'ldi.

1995-yilda Xo‘jand rahbariyatining iltimosiga binoan Kamoliddin Nodirov shoirning 675 yilligi munosabati bilan uning haykali yaratishni boshladi. Biroq, Tojikistonda bunday murakkab bronza kompozitsiyasini badiiy tarzda quyishga qodir mutaxassislar yetishmayotgani ma'lum bo'ldi.

O'sha paytda Toshkentda bo'lgan Rossiyadan taklif qilingan usta hunarmand birinchi kastingni amalga oshirdi. Yosh Mansur Xojiboev mutaxassisning o'zining professional sirlarini aytib berishni istamasligiga qaramay, jarayonning har bir bosqichini diqqat bilan kuzatib bordi. Aynan o'shanda u bu noyob hunarmandchilikni mustaqil ravishda o'zlashtira boshladi.

Xo'jandda Kamol Xo'jandiy haykali o'rnatilgandan so'ng, xorijiy mehmonlar asarni yuqori baholadilar va buyuk shoir dafn etilgan Eronning Tabriz shahrida uning aniq nusxasini o'rnatishni buyurdilar.

Aynan o'shanda Xojiboev butun badiiy kasting jarayonini o'zi boshqarishni taklif qildi. Hamkasblarining shubhalariga qaramay, yosh usta vazifani muvaffaqiyatli bajardi.

1997-yilda Tabrizdagi Kamoli Xo'jandiy maqbarasi yonida bronza haykal o'rnatildi va bu tojikistonlik quyuv ustasi rassomining xalqaro miqyosdagi birinchi yirik mustaqil asari bo'ldi.

Mustaqillik davrida yirik davlat loyihalarini amalga oshirish jarayonida ustaga haqiqiy e'tirof yetdi.

Zamonaviy tojik davlatchiligining ramzlaridan biri 1999-yilda Dushanbeda Somoniylar davlatining 1100 yilligini nishonlash uchun o'rnatilgan Ismoil Somoniyning ulug'vor yodgorligidir.

Umumiy balandligi 43 metr bo'lgan ulug'vor ark ostiga o'rnatilgan o'n uch metrli bronza haykal poytaxtning asosiy me'moriy ramzlaridan biriga aylandi.

Shundan so'ng, Ismoil Somoniyga bag'ishlangan yodgorliklar deyarli butun mamlakat bo'ylab paydo bo'la boshladi.

2011-yilda davlat mustaqilligining yilligini nishonlash uchun Xo'jandda 25 metr balandlikdagi, poydevorli yodgorlik ochildi. Haykal rangli metalldan yasalgan bo'lib, oltin barg, bronza sherlar va Somoniylar imperiyasi tarixini aks ettiruvchi badiiy barelyef bilan bezatilgan.

Keyinchalik shunga o'xshash yodgorliklar respublikaning yana to'qqizta shahar va tumanlarida: Nurek, Matcha, Panjikent, Spitamen, Asht, Konibodom, Bo'ston, Guliston va Isfarada paydo bo'ldi. Ularning ko'pchiligida Mansur Xojiboev badiiy dizaynlarning muallifi yoki hammuallifi bo'lgan.

Bugungi kunda Mansur Xojiboevga So'g'd viloyatining yetakchi haykaltaroshlari – Rustam Majidov, Davron Rahmatzoda, G'afurjon Jo'raev va boshqa ustalarning asarlarini yaratish ishonib topshirilgan.

Buyuk Kurush, Abuabdullo Rudakiy, Kamol Xo‘jandiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Naqibxon Tug‘rol, Bobojon G‘ofurov, Loiq Sherali va boshqa tojik tarixi va madaniyati namoyandalarining bronza tasvirlari ularning bardavom ko‘rinishida ko‘p jihatdan g‘ijim ustasi mahoratiga bog‘liq.

Khodzhiboev himself emphasizes that artistic casting is one of the most complex and demanding professions. The work is carried out near smelting furnaces at temperatures of approximately 1,300 degrees Celsius, requiring constant contact with chemicals and high temperatures. The installation of finished monuments weighing between three and ten tons requires the utmost engineering precision, as any error can lead to irreparable consequences.

Ustaning so'zlariga ko'ra, metallning sifati ham muhim, chunki yodgorlik o'zining asl qiyofasini ko'p o'nlab va hatto asrlar davomida saqlab qolishi kerak.

Bugungi kunda "Vostokredmet" korxonasida Tojikistondagi yagona ixtisoslashgan badiiy kasting ustaxonasi joylashgan. Aynan shu yerda milliy badiiy kasting maktabi shakllangan.

Hozirda respublikada ushbu sohada mutaxassislar tayyorlaydigan professional ta'lim muassasalari mavjud emas. Haykaltaroshlarni ixtisoslashgan universitetlar va san'at kollejlarida tayyorlashga qaramay, badiiy quyish texnologiyasi alohida muhandislik va badiiy mutaxassislik bo'lib qolmoqda.

Shuning uchun bilim an'anaviy "usto-shogird" ("ustoz-shogird") tizimi orqali uzatiladi. Xojiboevning shogirdlaridan biri quyuvchi Hakimjon Jumaev bo'lib, u hamkasblari bilan birgalikda ushbu noyob sohani rivojlantirishda davom etmoqda. Ustaning o'zi kasbni saqlab qolish uchun mamlakatga ixtisoslashtirilgan ta'lim dasturlari va oliy ta'lim muassasalarida ixtisoslashtirilgan bo'limlar kerakligiga ishonadi.

Rossiya va Qo'shma Shtatlar kabi chet ellarda ishlash bo'yicha ko'plab takliflarga qaramay, Mansur Xojiboev ongli ravishda Tojikistonda qolishga qaror qildi.

Uning so'zlariga ko'ra, kuchi va sog'lig'i imkon bersa, u o'z vatanida ishlashni davom ettirish, milliy badiiy kasting maktabini saqlab qolish va kelajak avlodlarga xizmat qiladigan yodgorliklar yaratish niyatida.

Mansur Xojiboevning hikoyasi shaxsiy matonat, muhandislik mahorati va fidoyilik butun bir professional soha uchun poydevor qo'yishi mumkinligini ko'rsatadi. Bugungi kunda u asos solgan badiiy kasting maktabi milliy monumental madaniyat rivojlanishining ajralmas qismiga va Tojikiston mustaqilligining ramzlaridan biriga aylandi.

Surat: Mansur Xojiboevning shaxsiy arxividan / Asia-Plus.