Ысык-Көлдүн жээгинде эксперттер, өкмөт өкүлдөрү, бизнес өкүлдөрү жана окумуштуулар глобалдык туруксуздуктун күчөшүнө карабастан, Борбордук Азия экономикалык өсүшүн кантип сактап кала аларын талкуулашты.
"Примаков окуулары" эл аралык форумунун көчмө сессиясынын борбордук темаларынын бири аймактын транзиттик аймактан жаңы Евразия экономикасынын негизги борборлорунун бирине айланышы мүмкүнбү деген маселе болду.
Талкуу VIII Кыргыз-Орус экономикалык форумунун жана XII Кыргыз-Орус аймактар аралык конференциясынын алкагында өттү. Иш-чараны Россия Илимдер академиясынын Примаков атындагы Дүйнөлүк экономика жана эл аралык мамилелер институту (ИМЭМО РАС) жана Россия-Кыргыз өнүктүрүү фонду (РКӨФ) уюштурду.
Талкууга Кыргызстан менен Орусиянын мамлекеттик органдарынын, эл аралык уюмдардын, академиялык коомчулуктун, алдыңкы университеттердин жана бизнес чөйрөлөрүнүн өкүлдөрү катышты.
IMEMO RAS директору Федор Войтоловский форумдун тарыхында биринчи жолу сырттан сессия өткөрүлүп жатканын белгилеп, бул кыргыз экономисттеринин, саясат таануучуларынын жана дипломаттарынын катышуусунда глобалдык экономикалык жана эл аралык мамилелер маселелери боюнча кеңейтилген эксперттик диалогго жана талкууларга мүмкүндүк берерин билдирди.
Катышуучулар Борбордук Азиянын дүйнөлүк экономикадагы тез өзгөрүп жаткан ролуна өзгөчө көңүл бурушту. Акыркы жылдары бул аймак ири дүйнөлүк оюнчулардын — Орусия, Кытай, Европа Биримдиги, Түркия, Перс булуңу мамлекеттеринин жана АКШнын кызыкчылыктарынын кесилишинде болуп калды. Дүйнөлүк жеткирүү чынжырларын кайра түзүү жана альтернативдүү транспорттук жолдорду издөөнүн шартында Борбордук Азиянын мааниси бир топ өстү.
Орусиянын Кыргызстандагы Атайын жана Ыйгарым укуктуу элчиси Сергей Вакунов Борбордук Азия Евразиянын жаңы экономикалык жана геосаясий архитектурасынын негизги элементине айланып баратканын баса белгиледи.
Ошондой эле ал түзүлгөндөн бери 1 миллиард доллардан ашык суммадагы долбоорлорду каржылап, эки өлкөнүн ортосундагы биргелешкен инвестициялык долбоорлорду колдогон эң ири институттардын бирине айланган Орус-кыргыз өнүктүрүү фондунун салымын белгиледи.
Россия Федерациясынын Өнүктүрүү жана Кызматташтык боюнча Башкармалыгынын (РКӨФ) төрагасы Артем Новиков бүгүнкү күндө аймактын өлкөлөрүндө экономикалык өнүгүүнүн жаңы деңгээлине өтүү үчүн бардык өбөлгөлөр бар экенин билдирди.
«Динамикалык экономикалык өнүгүү, жагымдуу географиялык жайгашуусу, мол жаратылыш ресурстары жана адам капиталы Борбордук Азияга Евразиянын жаңыдан пайда болуп жаткан экономикалык архитектурасында көз карандысыз ролду ээлөөгө мүмкүндүк берет. Бул артыкчылыктарды ишке ашыруу үчүн улуттук экономикалардын ортосундагы атаандаштыктан аларды бири-бири менен толуктоого өтүү зарыл», – деп баса белгиледи ал.
Новиковдун айтымында, өндүрүштүк кубаттуулукту, инвестицияларды жана технологиялык тажрыйбаны бириктирүү аймактын ири өнөр жай, транспорт жана логистика, энергетика жана инвестициялык борборго айлануусуна мүмкүндүк берет.
Борбордук Азия тездик менен өнүгүп жаткан аймактардын бирине айланууда
Акыркы жылдары Борбордук Азия өлкөлөрүнүн экономикалары туруктуу өсүштү көрсөттү. Эл аралык каржы институттарынын божомолдоруна ылайык, аймак дүйнөлүк орточо көрсөткүчтөн бир топ жогору өсүү темпин сактап келет. Ири масштабдуу инфраструктуралык долбоорлор, өз ара сооданын өсүшү жана чет элдик инвестициялардын көбөйүшү өнүгүүгө кошумча түрткү берүүдө.
Эл аралык транспорттук коридорлорду өнүктүрүү өзгөчө ролду ойнойт. Салттуу маршруттар менен катар Транскаспий эл аралык транспорттук жолу (Ортоңку коридор) активдүү өнүгүп жатат, ал Кытайды Европа менен Казакстан, Каспий деңизи, Азербайжан, Грузия жана Түркия аркылуу байланыштырат. Жаңы Евразиялык логистикалык тармактын бир бөлүгү болууга багытталган Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулушу да Кыргызстан үчүн стратегиялык мааниге ээ.
Ошол эле учурда аймактын мамлекеттери энергетика, санариптик экономика, өнөр жай кооперациясы жана азык-түлүк коопсуздугу жаатындагы кызматташтыкты бекемдеп жатышат. Биргелешкен ишканаларды, өнөр жай парктарын жана бирдиктүү логистикалык платформаларды түзүү долбоорлору барган сайын талкууланып жатат.
Атаандаштыктан биргелешкен өнүгүүгө чейин
Форумдун эксперттери Борбордук Азиянын андан ары өнүгүшү көбүнчө аймактын өлкөлөрүнүн инвестиция жана транзиттик агым үчүн бири-бири менен атаандашуунун ордуна биргелешкен долбоорлорду ишке ашыруу мүмкүнчүлүгүнө көз каранды болоруна макул болушту.
Аналитиктердин баамында, транспорт, энергетика жана өнөр жай инфраструктурасын бириктирүү региондун дүйнөлүк рынокто атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн бир кыйла жогорулатат. Дүйнөлүк экономикалык фрагментация шартында регионалдык кызматташтык туруктуу өсүштүн негизги кыймылдаткыч күчү болуп калышы мүмкүн.
Талкуунун катышуучулары ошондой эле Борбордук Азия акырындык менен Чыгыш менен Батыштын ортосундагы маанилүү транзиттик байланыш гана эмес, ошондой эле Евразияда жаңы экономикалык байланыштарды түзүү үчүн көз карандысыз борборго айланып баратканын белгилешти. Эгерде учурдагы интеграциялык долбоорлор ишке ашырылса, аймак эл аралык соодадагы позициясын бир топ бекемдеп, кошумча инвестицияларды тартып, технологиялык өнүгүүсүн алдыга жылдыра алат.
Ошентип, Примаков окууларындагы талкуу Борбордук Азиянын келечеги анын географиялык жайгашуусу менен гана эмес, ошондой эле аймактын өлкөлөрүнүн узак мөөнөттүү экономикалык өнөктөштүктү түзүү, бүткүл Евразия үчүн жаңы өнүгүү моделин калыптандыруу мүмкүнчүлүгү менен да байланыштуу экенин көрсөттү.
Сүрөт: IMEMO RAS