بیست و ششمین اجلاس سازمان همکاری شانگهای که در بیشکک به ریاست قرقیزستان برگزار شد، به عنوان یک نقطه عطف در نظر گرفته شد. این سازمان که بیست و پنجمین سالگرد تأسیس خود را جشن می‌گرفت، به نقطه‌ای رسیده بود که وزن ژئوپلیتیکی بلوک اوراسیا غیرقابل انکار شده بود.

امروزه، سازمان همکاری شانگهای 10 کشور را متحد می‌کند که تقریباً 65٪ از خاک قاره، بیش از 40٪ از جمعیت جهان و تقریباً 15٪ از تجارت جهانی را پوشش می‌دهد. علاوه بر جلسه اصلی، بیشکک همچنین میزبان جلسه‌ای در قالب SCO+ بود که هشت کشور دیگر (ترکیه، آذربایجان، ارمنستان، مصر، توگو، لائوس و ویتنام (شرکای گفتگو)، مغولستان (ناظر) و آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد) در آن حضور داشتند.

با این حال، جذابیت اصلی نشست بیشکک نه در نمایش آمار در مقیاس بزرگ، بلکه در پاسخ به یک سوال اساسی نهفته بود: آیا ساختاری که یک ربع قرن پیش ایجاد شده است، قادر به رشد به یک باشگاه بحث و گفتگوی نماینده و تبدیل شدن به یک مرکز قدرت قابل دوام در جهانی چند قطبی است؟

نتایج این اجلاس نشان می‌دهد که این سازمان همزمان در حال نشان دادن بلوغ نهادی و مبارزه با تناقضات داخلی سیستمی است.

توجه : سازمان همکاری شانگهای در ژوئن ۲۰۰۱، زمانی که رهبران روسیه، قزاقستان، چین، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان اعلامیه‌ای را امضا کردند، تأسیس شد. تا سال ۲۰۲۶، تعداد اعضای SCO به ده عضو افزایش یافته بود.

افغانستان و مغولستان کشورهای ناظر در این سازمان هستند.

پانزده کشور وضعیت شریک گفتگوی سازمان همکاری شانگهای را دارند: آذربایجان، ارمنستان، بحرین، مصر، کامبوج، قطر، کویت، لائوس، مالدیو، میانمار، نپال، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، ترکیه و سریلانکا.

پیشرفت نهادی: از امنیت منطقه‌ای تا مسائل جهانی

اجلاس بیشکک نشان داد که سازمان همکاری شانگهای در حال تبدیل شدن به یک بازیگر جهانی است که قادر به تعیین دستور کار نه تنها برای اوراسیا، بلکه برای کل جهان است.

اصلی‌ترین نتیجه عملی و قابل دستیابی در بیشکک، امضای بسته‌ای شامل بیش از سی و شش سند بود که در صدر آن «اعلامیه بیشکک در بیست و پنجمین سالگرد سازمان همکاری شانگهای» قرار داشت که منعکس کننده مواضع مورد توافق کشورهای عضو در مورد مسائل کلیدی بین‌المللی و منطقه‌ای است و دستورالعمل‌هایی را برای توسعه بیشتر سازمان تعریف می‌کند و همچنین پروتکل اصلاحات منشور سازمان همکاری شانگهای.

اصلاحات در سند تأسیس، اولین تلاش گسترده در تاریخ این سازمان برای نوسازی چارچوب قانونی آن است که تصمیم‌گیری را در مواجهه با بحران‌های جهانی انعطاف‌پذیرتر می‌کند.

معماری امنیتی پیشرفت قابل توجهی داشته است. مقررات حاکم بر عملکرد مرکز جهانی مقابله با چالش‌ها در تاشکند و مرکز مبارزه با مواد مخدر در دوشنبه با یک گام عملی برای کشور میزبان تکمیل شده است: یک مرکز مبارزه با جرایم سازمان‌یافته فراملی در بیشکک تأسیس می‌شود. طرف قرقیزی آماده‌سازی زیرساخت‌های لازم برای بهره‌برداری کامل از آن را تکمیل کرده است.

این بلوک اقتصادی در مورد موضوعی که سال‌ها در مرحله اعلامیه باقی مانده بود، پیشرفت‌هایی حاصل کرد. کشورها قصد خود را برای تکمیل مشاوره‌ها در مورد ایجاد بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای تأیید کردند. در صورت راه‌اندازی، این سازمان سازوکار مالی خود را برای پروژه‌های بزرگ حمل و نقل، انرژی و زیرساخت‌ها، از جمله ادغام کریدورهای حمل و نقل (کریدور شمال-جنوب و میانه) و ایجاد یک پلتفرم یکپارچه حمل و نقل دیجیتال، دریافت خواهد کرد.

دستور کار به طور قابل توجهی گسترش یافته و مسائل جهانی فوری از جمله تنظیم مقررات هوش مصنوعی، ابتکارات اقلیمی، کریدور فناوری سبز و امنیت اطلاعات را در بر می‌گیرد. تصمیمی برای توسعه همکاری سازمان با اتحادیه آفریقا گرفته شد.

آنچه سران کشورها مورد بحث قرار دادند

خلاصه اینکه، به نظر می‌رسید بحث بر سر چگونگی تغییر سازمان ملل، اینکه چه کسی باید نفوذ بیشتری داشته باشد و اینکه در جهان چندقطبی جدید چه باید کرد، متمرکز بود. اما پیشنهادهای بسیار مشخصی نیز ارائه شد.

برای مثال، شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان، اظهار داشت که آب نباید به عنوان ابزاری برای فشار سیاسی استفاده شود و کشورها باید از معاهدات مربوط به رودخانه‌های فرامرزی پیروی کنند. پاکستان که اکنون ریاست سازمان همکاری شانگهای را بر عهده دارد، می‌خواهد بر هوش مصنوعی، انرژی و مبارزه با فقر و تروریسم تمرکز کند. جلسه بعدی سازمان همکاری شانگهای+ در سال 2027 در اسلام آباد برگزار خواهد شد.

قاسم جومارت توکایف، رئیس جمهور قزاقستان، پیشنهاد ایجاد یک سازمان بین‌المللی آب تحت نظارت سازمان ملل را داده است. در همین حال، تاجیکستان می‌خواهد پس از سال ۲۰۳۰ یک دستور کار جهانی جداگانه در مورد آب را پیش ببرد.

الهام علی‌اف پیش از این درباره قفقاز جنوبی صحبت کرده بود. او یادآوری کرد که قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد در مورد مناقشه قره‌باغ سال‌هاست که اجرا نشده‌اند و پیشنهاد ایجاد سازوکاری برای تسریع اجرای چنین قطعنامه‌هایی را داد. او همچنین خاطرنشان کرد که آذربایجان در حال حاضر فرآورده‌های نفتی به ارمنستان عرضه می‌کند ، ترانزیت کالا را فراهم می‌کند و در مورد گسترش تجارت گفتگو می‌کند.

شوکت میرضیایف پیشنهاد ایجاد بانکی برای پروژه‌ها و فناوری‌های بین‌المللی و تبدیل مجمع سرمایه‌گذاری سازمان همکاری شانگهای به بستری دائمی برای سرمایه‌گذاران را داد.

و سپس تقریباً همه بر سر یک چیز توافق کردند: سازمان ملل باید تغییر کند، اما هیچ کس پیشنهاد لغو آن را نمی‌دهد .

سادیر جپاروف اظهار داشت که نباید یک جهان چندقطبی «علیه هیچ‌کس» ساخته شود. قرقیزستان از اصلاحات سازمان ملل و شورای امنیت حمایت می‌کند، به‌ویژه از آنجایی که این کشور برای اولین بار در سال‌های 2027-2028 به عضو غیردائم شورای امنیت سازمان ملل تبدیل خواهد شد.

شی جین پینگ معتقد است که کشورهای جنوب جهان باید نفوذ بیشتری در سازمان‌های بین‌المللی کسب کنند.

ولادیمیر پوتین همچنین پیشنهاد گسترش نمایندگی آنها، از جمله در شورای امنیت سازمان ملل، را داد.

آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، اظهار داشت که جهان چندقطبی در حال حاضر یک واقعیت است ، اما این به تنهایی نظام بین‌المللی را عادلانه‌تر نمی‌کند. او استدلال کرد که نهادهای بین‌المللی موجود باید با توازن قدرت جدید سازگار شوند و به کشورهای در حال توسعه باید نمایندگی و نفوذ بیشتری داده شود.

الکساندر لوکاشنکو کمی کمتر دیپلماتیک بود: او گفت که اگر سازمان همکاری شانگهای خود را به بیانیه‌های جزئی محدود کند، خطر تکرار مشکلات خود سازمان ملل را به همراه خواهد داشت . او به ویژه از چین، روسیه و هند انتظار ابتکار عمل دارد.

رجب طیب اردوغان، سازمان همکاری شانگهای را «ستاره‌ای در حال ظهور» خواند و عمدتاً درباره کریدورهای حمل و نقل و انرژی صحبت کرد.

مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، تأکید کرد که چندقطبی بودن نباید صرفاً به وضعیتی تبدیل شود که در آن یک مرکز قدرت جای خود را به مرکز دیگری بدهد.

سایه ظرافت‌های دیپلماتیک و زمان‌بندی فشرده

پروتکل گسترده و حضور نمایندگان – آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد و رهبران کشورهای شریک (ترکیه، آذربایجان و ارمنستان) – که همگی وارد بیشکک شدند، جایگاه بین‌المللی این مجمع را برجسته کرد. با این حال، در پشت صحنه، بحث‌هایی نیز در مورد رفتار بازیگران کلیدی وجود داشت.

توجه تحلیلگران به برنامه شی جین پینگ، رئیس جمهور چین جلب شد. رهبر چین در مراسم افتتاحیه بازی های جهانی عشایر شرکت نکرد و بلافاصله پس از سخنرانی خود، جلسه سازمان همکاری شانگهای پلاس را ترک کرد.

برخی از ناظران شروع به جستجوی دلیلی برای این امر کرده‌اند، اما کارشناسان اصرار دارند که در جایی که عمل‌گرایی در کار است، به دنبال بهانه نگردند.

نکته آخر: یافتن پلتفرم در عصر تفرقه

اجلاس بیشکک توانایی این سازمان را در ایجاد موضعی یکپارچه در حمایت از آسیای مرکزی به عنوان هسته اصلی خود، ترویج دستور کار آب، پروژه‌های زیست‌محیطی و تثبیت اصول چندقطبی‌گرایی نشان داد.

تصمیمات مربوط به بانک توسعه و اصلاحات منشور، زمینه را برای تحول اقتصادی واقعی فراهم می‌کند.

سازمان همکاری شانگهای یک بستر مذاکره پیچیده است که در آن قدرت‌های رقیب، بی‌طرف‌های عمل‌گرا و طرفداران رویارویی سخت با غرب در کنار هم زندگی می‌کنند.

در زمانی که نهادهای جهانی در بحران هستند، ارزش اجلاس بیشکک نه در ایجاد یک «یخ‌شکن ضد غربی»، بلکه در نگه داشتن کشورهای شرکت‌کننده در میز مذاکره و تبدیل مناقشات بالقوه به گفتگوی عمل‌گرایانه نهفته است.

در جریان این اجلاس، قرقیزستان ریاست این سازمان را به پاکستان واگذار کرد.

ناظر سیاسی خبرگزاری کاروان اینفو، عادلت ارکینبایف

عکس: دفتر مطبوعاتی رئیس جمهور قرقیزستان