Астана, 2026 жылғы 17 қыркүйек – Karavan Info ақпараттық агенттігі. Қазақстанның жалпы ішкі өніміндегі (ЖІӨ) бақыланбайтын экономиканың үлесі 2023 жылғы 17,58%-дан 2025 жылы 15,69%-ға дейін төмендеді. Бұл 1,89 пайыздық тармаққа төмендеуді білдіреді. Бұл туралы Премьер-Министрдің орынбасары және Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғариннің төрағалығымен өткен кеңесте хабарланды.
Соңғы бес жылда көлеңкелі экономикамен күресу үшін 24 нормативтік құқықтық акт қабылданды және 20 ақпараттық жүйе жаңғыртылды. Көлеңкелі экономика белсенділігін азайтудың негізгі құралы — цифрландыру және мемлекеттік жүйелерді интеграциялау. Ауыл шаруашылығында өнім ағынын кешенді бақылау енгізілуде: ветеринарлық-санитарлық инспекция модулі, дақылдарды өндіруді цифрлық бақылау жүйесі, SNT жүйесі және Бірыңғай автоматтандырылған басқару жүйесін (БАЖЖ) KEDEN жүйесімен интеграциялау.
Мұнай, газ және энергетика салаларында мұнай өңдеу зауыттарында шикізат балансын есептеу құралдары орнатылуда, сондай-ақ жанар-жағармай материалдары бойынша аналитикалық деректер әзірленуде. Сақтау цистерналарына есептеу құралдарын орнатуға қатысты түзетулер әзірленді. Бөлшек сауда саласында шетелдік рұқсат нысандары цифрландырылды, навигациялық пломбалар пайдаланылуда, өнімдерді таңбалау кеңейтілуде және «Цифрлық базар» жүйесі әзірленуде.
Жеке сала — өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың қызметін заңдастыру. Мемлекеттік кіріс комитеті (МКК) Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігімен бірлесіп, 45 онлайн платформамен интеграцияны аяқтады. МКК ақпараттық жүйелерінде алғаш рет 774 200 экономикалық белсенді азамат тіркелді. Барлығы 922 500 өзін-өзі жұмыспен қамтыған адам ресми түрде тіркелген, олардың 94%-ы онлайн платформалар арқылы жұмыс істейді. Олар қазірдің өзінде 9,9 миллиард теңге әлеуметтік аударымдар төледі.
Сондай-ақ, кездесуде Қаржы мониторингі агенттігінің (ҚМА) жұмысы қаралды. Зергерлік бұйымдар нарығына және бағалы металдардың айналымын заңдастыруға жеке бөлім арналды. Индустрия және құрылыс министрлігінің мәліметтері бойынша, 2025 жылдың соңына қарай отандық зергерлік бұйымдар нарығы шамамен 168 миллион АҚШ долларын құрады, бұл 3,4%-ға өскен. Өндіріс 31%-ға өсіп, 7,2 миллион АҚШ долларын құрады, ал экспорт 65,4 миллион АҚШ долларын құрады.
Нарыққа қатысушылардың пікірінше, зергерлік бұйымдар айналымының айтарлықтай бөлігі назардан тыс қалып отыр. 2025 жылы ломбардтар шамамен 3,2 тонна бағалы металдардың сынықтары мен қалдықтарын қайта өңдеу үшін жауапкершілігі шектеулі серіктестікке тапсырды, бұл өткен жылғы 3,8 тоннамен салыстырғанда жоғары. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігімен (ҚРРЕА) бірлесіп, қайта өңдеу субъектілеріне сынықтар мен қалдықтарды міндетті түрде жою мәселесін, сондай-ақ оларды қабылдау және сату ережелерін жетілдіру мәселесін зерттеу ұсынылды.
Серік Жұманғарин зергерлердің заңды түрде жұмыс істеуі үшін жағдай жасау және оларды қолжетімді шикізатпен қамтамасыз ету қажеттілігін атап өтті.
«Зергерлер – нағыз қолөнершілер, олардың қолөнері ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келеді. Бізде ірі зергерлік орталықтар бар, және бұл мұраны сақтап қалу және саланы мүмкіндігінше заңды түрде дамыту маңызды. Сондай-ақ зергерлердің заңды және қолжетімді алтын көзіне қол жеткізуін қамтамасыз ету маңызды. Ашық жұмыс жағдайларын жасау саланы заңдастырудың негізгі қадамдарының бірі болады», — деді ол.
Тағы бір мәселе — зергерлік бұйымдарға міндетті түрде таңбалау. 2024 жылы нарыққа 45 қатысушы таңбалауға тауарларды тапсырса, 2025 жылы бұл сан 959-ға дейін өсті. Зергерлік бұйымдармен жұмыс істейтін салық төлеушілердің жалпы саны 3520 құрайды. Осылайша, өткен жылы нарыққа қатысушылардың шамамен 27%-ы міндетті түрде таңбалаудан өтті. Техникалық реттеу және метрология комитетімен (ТРМК) бірлесіп, жоғары тәуекелді қатысушыларды анықтау және қайта өңделген зергерлік бұйымдарды қайта енгізуді қоса алғанда, бақылау іс-шараларын жүргізу ұсынылды.
Кеңес қорытындысы бойынша Серік Жұманғарин үкіметке 2026-2028 жылдарға арналған көлеңкелі экономикаға қарсы күрес жөніндегі кешенді жоспарды сапалы іске асыруды қамтамасыз етуді, ведомствоаралық ынтымақтастықты нығайтуды және көлеңкелі схемаларды анықтау жұмыстарын жалғастыруды тапсырды. Сондай-ақ, ол үкіметке бағалы металдар мен зергерлік бұйымдар нарықтарын реттеуді жақсарту бойынша ұсыныстар әзірлеуді тапсырды.
Фото : Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі