Орталық Азияның жаңа маңызы оның энергетикалық және минералды ресурстарынан тысқары жерлерге де таралады. Шындық мынада: аймақтың географиялық байланысы оны ұлы державалардың бәсекелестігінің негізгі аренасы етті.

Осындай жағдайда Пәкістан Орталық Азияның ашық теңіздер мен жаһандық нарықтарға шығатын әлеуетті қақпасы ретіндегі жаңа рөлін нығайтуға тырысуда. Пәкістанның 2026-2027 жылдары Шанхай ынтымақтастық ұйымына (ШЫҰ) төрағалығы бұл стратегияны жаңа деңгейге көтеруі мүмкін.

Кіріспе

Көптеген сарапшылардың пікірінше, Орталық Азия енді Еуразияның геосаяси теңдеулеріндегі шеткері аймақ емес. Соңғы жылдардағы оқиғалар — Украинадағы соғыс пен Батыс Азиядағы дағдарыстардан бастап, жаһандық сауда жолдарының өзгеруіне және стратегиялық минералды ресурстар үшін бәсекелестіктің артуына дейін — бұл құрлыққа шығу жолы жоқ аймақты әлемдегі ең маңызды геосаяси орталықтардың біріне айналдырды.

АҚШ пен Еуропа жеткізу тізбектерін әртараптандыруға және Қытай мен Ресейге тәуелділікті азайтуға тырысуда.

Қытай өзінің инфрақұрылымы мен экономикалық желілерін тереңдетуде, ал Ресей аймақтың транзиттік және экономикалық байланыстарындағы тарихи рөлін сақтап қалуға тырысуда. Орталық Азия елдері де осы бәсекелестікті өздерінің стратегиялық автономиясын нығайту және инвестициялар мен технологияларды тарту үшін пайдалануға тырысуда. Осыған байланысты Пәкістан өзін Орталық Азияның халықаралық сулар мен жаһандық нарықтарға шығатын әлеуетті қақпаларының бірі ретінде көрсетуге күш салуда.

Пәкістанның 2026–2027 жылдары ШЫҰ-ға төрағалығы бұл стратегияны жаңа кезеңге көшіруі мүмкін. Исламабадтың осы кезеңдегі ұраны — «Көріністі іс-әрекетке айналдыру: байланыс, инновация және ортақ өркендеу». Бұл ұран Еуразия байланысының жаңа архитектурасы үшін өсіп келе жатқан бәсекелестікпен тікелей үндеседі.

Орталық Азия: Байланыс бәсекелестігі дәуіріне аяқ басу

Ондаған жылдар бойы Орталық Азияның Ресей, Қытай, Иран, Ауғанстан және Каспий теңізі арасындағы орналасуы оны маңызды аймаққа айналдырды, бірақ көбінесе шеткері желілерге тәуелді болды. Бүгінде бұл өзгеріп келеді. Орталық Азия мемлекеттері әлемдік нарықтарға шығудың көбірек нұсқаларын іздестіруде: Ресейдің ықпалындағы солтүстік бағыттарынан Қытайдың шығыс бағыттарына, Каспий теңізі мен Кавказ арқылы өтетін Орта дәлізге, Иран арқылы өтетін оңтүстік бағыттар және Ауғанстан мен Пәкістан арқылы өтетін жаңа балама жолдар.

Негізінде, болашақтағы бәсекелестік тек қай державаның Орталық Азияға көбірек ықпал ететіні туралы ғана емес, сонымен қатар Орталық Азиядан тауарларды, энергияны, минералдарды, капиталды және технологияларды жаһандық экономикаға қандай желілер байланыстыратыны туралы да айтылады. Дәл осы трансформация «дәліз» ұғымын таза көлік жобасынан геосаяси құралға айналдырды.

АҚШ-тың Орталық Азияға назар аударуының артуын осы тұрғыдан қарастырған жөн. Соңғы жылдары Вашингтон Орталық Азияның бес республикасымен қарым-қатынасын негізінен екіжақты форматтан C5+1 сияқты аймақтық шеңберге ауыстыруға тырысып келеді. Маңызды минералдар саласында C5+1 келіссөздері барлауға, өндіруге, өңдеуге және жеткізу тізбегіне инвестиция салуға бағытталған. Бұл жаһандық жеткізу тізбектері үшін кең ауқымды бәсекелестіктің бір бөлігі. Уран, мыс, вольфрам, сирек кездесетін жер элементтері, литий және басқа да стратегиялық минералдардың қорлары Орталық Азияны Батыс инвестициялары үшін тартымды етеді.

Осы тұрғыдан алғанда, транзиттік дәліздер мен минералды ресурстар бөлек мәселелер емес. Минералды ресурстар тек әлемдік нарықтарға жеткізілген кезде ғана геосаяси құндылыққа ие болады. Осы себепті, Орта дәліз сияқты бағыттарды нығайту Батыс үшін тек көлік жобасы ғана емес, сонымен қатар Ресей немесе Қытай үстемдік ететін бағыттар мен желілерге тәуелділікті азайту және әртараптандырылған жеткізу тізбектерін құру жөніндегі күш-жігердің бір бөлігі болып табылады.

Әрине, АҚШ пен Еуропаның қатысуының артуы Қытай мен Ресейдің Орталық Азиядағы рөлін бірден төмендетпейді. Қытай аймақтағы инвестициялардың, инфрақұрылымдық жобалардың және сауданың негізгі көзі болып қала береді, ал «Бір белдеу, бір жол» бастамасы (BRI) желілері Орталық Азия экономикасына шешуші әсер етеді.

Геосаяси қысым мен санкцияларға қарамастан, Ресей аймақтағы үкіметтік құрылымдармен терең экономикалық, әскери, гуманитарлық және транзиттік байланыстарды сақтап келеді. Сондықтан Орталық Азия елдері Қытай, Ресей және Батыс арасында таңдау жасамайды, керісінше, олардың арасындағы тепе-теңдікті іздейді. Бұл тәсіл оларға ұлы державалардың бәсекелестігін пайдалану арқылы капиталды, технологияны, нарықтарды және инфрақұрылымды тартуға мүмкіндік береді, сонымен бірге жаңа тәуелділіктерден аулақ болады. Осыған байланысты Орталық Азия елдерінің бірнеше бағыт құру бастамалары ерекше маңызды. Бағыттарды әртараптандыру олардың келіссөздер жүргізу мүмкіндігін арттыруды білдіреді.

Бұл архитектурада Орта (Транскаспий) дәлізі ерекше орын алады. Бұл бағыт Орталық Азияны Каспий теңізі, Әзірбайжан, Грузия және Түркия арқылы Еуропамен байланыстырады және соңғы жылдары сауда жолдарын әртараптандырудың ең маңызды нұсқаларының біріне айналды.

Дегенмен, аймақта жүріп жатқан процестерді «Орта дәліз» мен «оңтүстік бағыттар» арасындағы қарапайым қақтығысқа дейін қысқартуға болмайды. Шын мәнінде, Ресей бағыттары, Қытай желілері, Орта дәліз, Иран арқылы өтетін Солтүстік-Оңтүстік дәлізі, Ауған бағыттары, Трансауған дәлізі және, сайып келгенде, Пәкістан порттарына апаратын бағыттар өзара байланысты желілер кешенін құрайды.

Бұл Орталық Азияның байланыс желілері арасындағы бәсекелестік дәуіріне аяқ басып келе жатқанын білдіреді – бұл бәсекелестікте елдер міндетті түрде бір ғана жолды таңдамайды, бірақ бірнеше нұсқаны қолдарына алуға тырысады.

Пәкістанның ШЫҰ-ға төрағалығы: геоэкономиканы аймақтық саясатқа айналдыру мүмкіндігі

Пәкістан қазіргі уақытта ШЫҰ төрағасы мәртебесін үш деңгейді біріктіру үшін пайдалана алады: біріншіден, Орталық Азияны Оңтүстік Азиямен байланыстыру; екіншіден, көлік желілерін қаржылық және инвестициялық ресурстармен байланыстыру; үшіншіден, қауіпсіздік, даму және сауда мәселелерін байланыстыру.

Міне, осы жерде ШЫҰ-ға төрағалық ету маңызды болып келеді. Жақында Бішкекте өткен ШЫҰ саммитінде көлік байланысы және экономикалық ынтымақтастық мәселелері ұйымның күн тәртібінің орталығында қалды.

Дегенмен, шешілмеген негізгі мәселелердің бірі әлі іске қосылмаған ШЫҰ Даму банкін құру болып қала береді. Пәкістан үшін бұл мәселе өте маңызды. Егер Исламабадтың төрағалығы тек кездесулер өткізумен және декларациялар қабылдаумен шектелсе, оның геосаяси әсері шамалы болады. Бірақ егер Пәкістан қаржылық қолдауды, кеден стандарттарын, мультимодальды тасымалды, құжаттарды цифрландыруды, бағыт қауіпсіздігін және техникалық инфрақұрылым жобаларын бір пакетке біріктіре алса, ШЫҰ Орталық және Оңтүстік Азияны байланыстыру арманын іс жүзінде жүзеге асыру үшін платформаға айналуы мүмкін.

Пәкістанның Орталық Азиядағы геоэкономикалық амбицияларына әсер етуі мүмкін барлық айнымалылардың ішінде Ауғанстан ең маңыздысы және ең күрделісі болып табылады. Орталық Азияның оңтүстік қақпасы болу үшін Пәкістанға Ауғанстан арқылы транзит қажет. Дегенмен, бұл жол оған ең күрделі екіжақты қатынастардың бірін ұсынады.

Исламабад пен Кабул арасындағы келіспеушіліктер тек транзитпен шектеліп қана қоймай, қауіпсіздік, шекара, саяси және экономикалық мәселелердің кең ауқымын қамтиды. Негізгі келіспеушілік — қауіпсіздік мәселелері және қарулы топтарды қолдады деген өзара айыптаулар.

Сонымен қатар, Дюранд сызығы, шекара режимдері, өткелдердің мерзімді жабылуы және сауда шектеулері бойынша даулар өзара сенімсіздікті тудырады. Бұл жағдай Исламабадтың стратегиясында түбегейлі қайшылық тудырады: Пәкістанға Орталық және Оңтүстік Азия арасындағы көпір болу үшін тұрақты және ынтымақтастыққа негізделген Ауғанстан қажет, бірақ Кабулмен шиеленіскен қауіпсіздік қарым-қатынастары бұл мақсатқа жетудегі негізгі кедергілердің біріне айналды.

Осы тұрғыдан алғанда, Трансауған дәлізін тек теміржол немесе көлік жобасы ретінде қарастыруға болмайды. Оны жүзеге асыру үшін Ауғанстан мен Пәкістан арасындағы қазіргі уақытта жоқ саяси сенім деңгейі, қауіпсіздік туралы келісімдер және тұрақтылық қажет.

Бұл тақырыптың маңыздылығы Пәкістанның Орталық Азияға арналған стратегиясы тек теміржол құрылысымен шектелмейтінін ескерсек, арта түседі. Исламабад Орталық Азия мемлекеттерімен сауда, энергетика, логистика және инвестициялық байланыстардың кешенді жиынтығын құруға тырысады. Бұл жағдайда Ауғанстан байланыс көпіріне немесе геосаяси кедергіге айналуы мүмкін. Егер Кабул мен Исламабад арасындағы қарым-қатынас шиеленіске ұласса, трансауған бағыттарына ұзақ мерзімді инвестициялар үлкен тәуекелдерге толы болады.

Көлік компаниялары мен инвесторлар тұрақсыз аймақ арқылы өтетін бағытта жұмыс істегені үшін жоғары тәуекел сыйақысын талап етеді. Керісінше, шиеленісті азайту және тұрақты қауіпсіздік тетіктерін құру Ауғанстанды буферлік аймақтан транзиттік елге және Орталық және Оңтүстік Азия арасындағы көпірге айналдыруы мүмкін. Сондықтан, Пәкістан үшін Ауғанстан мәселесін шешу тек ұлттық қауіпсіздік басымдығы ғана емес, сонымен қатар Орталық Азияға шығу бойынша геоэкономикалық стратегиясының бөлігі болып табылады.

Осылайша, Пәкістан қиын таңдауға тап болады. Егер ол Орталық Азиядан сауда тарту үшін өзінің географиялық орналасуын пайдаланғысы келсе, Ауғанстанмен қарым-қатынасын негізінен қауіпсіздікке бағытталған қарым-қатынастан әскери, экономикалық және транзитке бағытталған қарым-қатынасқа өзгертуі керек. Басқаша айтқанда, Исламабад Ауғанстанның тұрақтылығы Пәкістанның өз геоэкономикалық инфрақұрылымының бөлігі екенін мойындауы керек. Бұл парадигманың өзгеруі шекара қауіпсіздігі, сауда, транзит, шекарадан өту, теміржол көлігі және экономикалық ынтымақтастық бойынша кеңірек келіссөздерге жол ашуы мүмкін. Осы шеңберде ШЫҰ Пәкістан үшін де ерекше маңызға ие болуы мүмкін.

Аймақтық қауіпсіздік, терроризм мен есірткі саудасына қарсы күрес, экономикалық даму және байланыс мәселелерін бір мезгілде шешетін ұйым Ауғанстан қауіпсіздігін аймақтық дамумен байланыстыратын платформаға айналуы мүмкін. Әрине, бұл Ауғанстан мен Пәкістан арасындағы екіжақты келіспеушіліктерді халықаралық деңгейге көтеру дегенді білдірмейді.

Керісінше, Пәкістан ШЫҰ-ның көпқырлы әлеуетін терроризмге қарсы күрес, есірткі тасымалы, шекара қауіпсіздігі және транзитті дамыту сияқты салалардағы ынтымақтастықты нығайту үшін пайдалана алады. Осы тұрғыдан алғанда, Пәкістанның ШЫҰ-ға төрағалығының негізгі сынағы саммиттердің дипломатиялық көрінісі емес, Исламабадтың Кабулмен қарым-қатынасын басқару қабілеті болады.

Мұндай жағдайда Ауғанстан Орталық Азия мен Пәкістан арасындағы аумақ болудан қалады және екі аймақты байланыстыратын негізгі буынға айналады. Керісінше, Кабул мен Исламабад арасындағы қауіпсіздік саласындағы шиеленістердің жалғасуы Пәкістанның ең маңызды геоэкономикалық жобаларының біріне кедергі келтіруі және Орталық Азия елдерін Иран, Каспий теңізі және Қытай арқылы өтетін жолдарды қоса алғанда, балама нұсқаларға итермелеуі мүмкін. Осылайша, Пәкістанның Орталық Азия стратегиясының болашағы негізінен Кабулда анықталады.

Егер Исламабад ШЫҰ төрағалығын Еуразия байланысының жаңа архитектурасындағы өз орнын нығайту үшін пайдаланғысы келсе, Ауғанстанды тек қауіпсіздік мәселесі ретінде ғана емес, сонымен қатар геоэкономикалық шешімінің бір бөлігі ретінде де қарастыруы керек. Әрине, Пәкістан-Ауғанстан қарым-қатынасының әлсіздігі екінші реттік мәселе емес, Исламабадтың Орталық Азияға кіру стратегиясының Ахиллес өкшесі. Қорытынды мынада: Орталық Азияға теңіз қақпасы болу үшін Пәкістанға жолдар мен теміржолдардан бұрын Ауғанстанмен тұрақты қарым-қатынас қажет.

Бұл сценарийде Қазақстан Пәкістанның негізгі серіктестерінің біріне айналуы мүмкін. Бір жағынан, Қазақстан Орталық Азияның көлік желілерінің орталығында орналасқан және аймақтың батыс және шығыс дәліздеріне қол жеткізе алады. Екінші жағынан, осы желінің оңтүстік шетінде орналасқан Пәкістан Оңтүстік Азияның ашық теңіздері мен нарықтарына қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Демек, Қазақстан мен Пәкістан арасындағы ынтымақтастық екіжақты қарым-қатынастан тысқары шығып, ШЫҰ аясындағы қуатты Солтүстік-Оңтүстік көпіріне айналуы мүмкін. Бұл одан да маңызды, себебі Астана бір уақытта АҚШ, Қытай, Ресей және Еуропамен қарым-қатынасты дамытып келеді және Вашингтонның маңызды минералды ресурстар саласындағы Орталық Азиямен өзара әрекеттесу орталықтарының біріне айналды.

Иран да бұл архитектурада ерекше орын алады. Егер Пәкістан Орталық Азияны Ауғанстан арқылы оңтүстік порттарымен байланыстыра алса және Орта дәліз аймақтың Кавказ бен Еуропаға шығуын бір уақытта кеңейтсе, Тегеран стратегиялық сұраққа тап болады: Иран бәсекелес желілер алдында геосаяси артықшылығын қалай сақтап, нығайта алады? Жауап Иранның Солтүстік-Оңтүстік дәлізіндегі рөлін аяқтау және жаңғырту, Чабахар портын дамыту, Орталық Азиямен теміржол байланысын орнату және бәсекеге қабілетті логистикалық желілерді құруда жатыр.

Осы тұрғыдан алғанда, Иран мен Пәкістан арасындағы бәсекелестік міндетті түрде нөлдік қосынды ойын ретінде қабылданбауы керек. Белгілі бір жағдайларда екі ел де Оңтүстік Еуразияның байланыс желісінде бірін-бірі толықтыратын элементтер ретінде қызмет ете алады. Дегенмен, геосаяси деңгейде екі ел де Орталық Азияның ашық теңізге шығатын негізгі қақпасы мәртебесі үшін бәсекелеседі. Алдағы жылдары бұл бәсекелестік «қақпа» атауының айналасында емес, ұсынылған бағыттардың құны, мерзімі, қауіпсіздігі, сенімділігі және логистикалық мүмкіндіктері төңірегінде өрбитін болады.

Қорытынды

Орталық Азия шектеулі бағыттар санына тәуелділікке негізделген дәстүрлі тәртіптен көп бағытты, көп полярлы тәртіпке ауысуда. АҚШ пен Еуропа жеткізу тізбектерін әртараптандыруға және маңызды минералдарға қол жеткізуге тырысуда; Қытай экономикалық және инфрақұрылымдық желілерін кеңейтуде; Ресей өз ықпалын сақтауды жалғастыруда; ал Орталық Азия елдері державалар арасындағы тепе-теңдік арқылы стратегиялық автономиясын барынша арттыруға тырысуда. Осы тұрғыда Пәкістан жаңа архитектураның оңтүстік векторына айналуға тырысуда. ШЫҰ-ға төрағалық ету Исламабадқа өзінің ұлттық мүдделерін аймақтық күн тәртібімен үйлестірудің сирек мүмкіндігін береді.

Дегенмен, Пәкістан үшін нағыз сынақ дипломатиялық декларациялар емес, «байланыс» ұғымын нақты жобаларға айналдыру мүмкіндігі болады. Егер Исламабад Қазақстан мен Өзбекстанмен ынтымақтастықты тереңдете алса, Трансауған дәлізін ілгерілетсе, Қытай мен Иран арқылы балама бағыттарды сақтап қалса, ШЫҰ-ның қаржыландыру және транзиттік үйлестіру әлеуетін пайдалана алса және сонымен бірге аймақтық ынтымақтастық арқылы Ауғанстанның қауіпсіздігін нығайта алса, ол Орталық Азияға теңіз қақпасы болу жолында маңызды қадам жасай алады.

Дегенмен, бұл мақсат айқын нәрсемен қайшы келеді: Пәкістан бұл саладағы жалғыз ойыншы емес. Чабахар және Солтүстік-Оңтүстік дәлізі, Орта дәліз, Қытай желілері және Ресей бағыттары жаңа көп қабатты архитектураны құрайды.

Сондықтан алдағы жылдардағы басты сұрақ «қай дәліз тиімдірек болады?» емес, «қай елдер бір-бірін толықтыратын дәліздер желісін құрып, Орталық Азиядағы капитал, сауда, энергетика және минералды ресурстар ағындарының орталығында бола алады?»

Орталық және Оңтүстік Азия мәселелері бойынша сарапшы Мұстафа Зандие.

Фото: Karavan Info ақпараттық агенттігінің редакциясы жасаған жасанды интеллект