Markaziy Osiyoning yangi ahamiyati uning energetika va mineral resurslaridan tashqariga ham chiqadi. Markaziy haqiqat shundaki, mintaqaning geografik bog'liqligi uni buyuk davlatlar raqobati uchun asosiy maydonga aylantirdi.

Bunday sharoitda Pokiston Markaziy Osiyoning ochiq dengizlar va global bozorlarga olib chiqadigan potentsial darvozasi sifatidagi yangi rolini mustahkamlashga harakat qilmoqda. Pokistonning 2026–2027 yillarda Shanxay Hamkorlik Tashkilotiga (SHHT) raisligi ushbu strategiyani yangi bosqichga ko'tarishi mumkin.

Kirish

Ko'pgina tahlilchilarning fikriga ko'ra, Markaziy Osiyo endi Yevroosiyo geosiyosiy tenglamalarida periferik mintaqa emas. So'nggi yillardagi voqealar — Ukrainadagi urush va G'arbiy Osiyodagi inqirozlardan tortib, global savdo yo'llarining o'zgarishi va strategik mineral resurslar uchun raqobatning kuchayishigacha — bu quruqlikka chiqish imkoni bo'lmagan mintaqani dunyoning eng muhim geosiyosiy markazlaridan biriga aylantirdi.

AQSh va Yevropa ta'minot zanjirlarini diversifikatsiya qilishga va Xitoy va Rossiyaga qaramlikni kamaytirishga intilmoqda.

Xitoy oʻzining infratuzilmasi va iqtisodiy tarmoqlarini chuqurlashtirmoqda, Rossiya esa mintaqaning tranzit va iqtisodiy aloqalaridagi tarixiy rolini saqlab qolishga harakat qilmoqda. Markaziy Osiyo mamlakatlari ham ushbu raqobatdan foydalanib, oʻzlarining strategik avtonomiyalarini mustahkamlash va investitsiyalar va texnologiyalarni jalb qilishga harakat qilmoqdalar. Shu nuqtai nazardan, Pokiston oʻzini Markaziy Osiyoning xalqaro suvlar va global bozorlarga chiqish potentsial darvozalaridan biri sifatida koʻrsatishga harakat qilmoqda.

Pokistonning 2026–2027 yillarda ShHTga raisligi ushbu strategiyani yangi bosqichga ko'tarishi mumkin. Islomobodning bu davrdagi shiori "Vizyonni amalda qo'llash: Aloqa, innovatsiya va umumiy farovonlik". Bu shior Yevroosiyo aloqasining yangi arxitekturasi uchun tobora kuchayib borayotgan raqobat bilan bevosita bog'liq.

Markaziy Osiyo: Aloqa raqobati davriga qadam qo'ymoqda

O'nlab yillar davomida Markaziy Osiyoning Rossiya, Xitoy, Eron, Afg'oniston va Kaspiy dengizi orasidagi joylashuvi uni muhim mintaqaga aylantirdi, ammo asosan periferik tarmoqlarga bog'liq edi. Bugungi kunda bu o'zgarib bormoqda. Markaziy Osiyo davlatlari global bozorlarga chiqish uchun ko'proq variantlarni qidirmoqdalar: Rossiya ta'siri ostidagi shimoliy yo'nalishlardan tortib, Xitoyning sharqiy yo'nalishlarigacha, Kaspiy dengizi va Kavkaz orqali o'tadigan O'rta yo'lak, Eron orqali janubiy yo'nalishlar va Afg'oniston va Pokiston orqali yangi alternativalar.

Aslida, kelajakdagi raqobat nafaqat qaysi kuch Markaziy Osiyoga ko'proq ta'sir ko'rsatishi borasida rivojlanadi. Asosiy savol shundaki, qaysi tarmoqlar Markaziy Osiyodan tovarlar, energiya, minerallar, kapital va texnologiyalarni global iqtisodiyotga bog'laydi. Aynan shu o'zgarish "yo'lak" tushunchasini sof transport loyihasidan geosiyosiy vositaga aylantirdi.

AQShning Markaziy Osiyoga tobora ortib borayotgan e'tiborini shu nuqtai nazardan ko'rish kerak. So'nggi yillarda Vashington Markaziy Osiyoning beshta respublikasi bilan munosabatlarini asosan ikki tomonlama formatdan C5+1 kabi mintaqaviy doiraga o'tkazishga harakat qilmoqda. Muhim minerallar sohasida C5+1 muzokaralari qidiruv, ishlab chiqarish, qayta ishlash va ta'minot zanjiriga investitsiyalarga qaratilgan. Bu global ta'minot zanjirlari uchun kengroq raqobatning bir qismidir. Uran, mis, volfram, noyob yer elementlari, litiy va boshqa strategik minerallar zaxiralari Markaziy Osiyoni G'arb investitsiyalari uchun jozibador qiladi.

Shu nuqtai nazardan qaraganda, tranzit yo'laklari va mineral resurslar alohida masalalar emas. Mineral resurslar faqat global bozorlarga yetkazib berilishi mumkin bo'lgandagina geosiyosiy qiymatga ega bo'ladi. Shu sababli, O'rta yo'lak kabi yo'nalishlarni mustahkamlash G'arb uchun shunchaki transport loyihasi emas, balki yanada diversifikatsiyalangan ta'minot zanjirlarini yaratish va Rossiya yoki Xitoy hukmronlik qiladigan yo'nalishlar va tarmoqlarga qaramlikni kamaytirishga qaratilgan sa'y-harakatlarning bir qismidir.

Albatta, AQSh va Yevropaning ishtirokining ortishi Xitoy va Rossiyaning Markaziy Osiyodagi rolini darhol kamaytirmaydi. Xitoy mintaqada investitsiyalar, infratuzilma loyihalari va savdoning asosiy manbai bo'lib qolmoqda va "Bir kamar, bir yo'l" tashabbusi (BRI) tarmoqlari Markaziy Osiyo iqtisodiyotiga hal qiluvchi ta'sir ko'rsatadi.

Geosiyosiy bosim va sanksiyalarga qaramay, Rossiya mintaqadagi hukumat tuzilmalari bilan chuqur iqtisodiy, harbiy, gumanitar va tranzit aloqalarini saqlab kelmoqda. Shuning uchun Markaziy Osiyo mamlakatlari Xitoy, Rossiya va G'arb o'rtasida tanlov qilishning o'rniga, ular o'rtasida muvozanatni izlamoqda. Bu yondashuv ularga buyuk davlatlar raqobatidan foydalanib, kapital, texnologiya, bozorlar va infratuzilmani jalb qilish imkonini beradi, shu bilan birga yangi qaramliklardan qochadi. Shu nuqtai nazardan, Markaziy Osiyo mamlakatlarining bir nechta yo'nalishlarni yaratish bo'yicha tashabbuslari ayniqsa muhimdir. Yo'nalishlarni diversifikatsiya qilish ularning muzokaralar olib borish qobiliyatini oshirishni anglatadi.

Ushbu arxitekturada O'rta (Transkaspiy) yo'lagi alohida o'rin tutadi. Ushbu yo'nalish Markaziy Osiyoni Kaspiy dengizi, Ozarbayjon, Gruziya va Turkiya orqali Yevropa bilan bog'laydi va so'nggi yillarda savdo yo'llarini diversifikatsiya qilishning eng muhim variantlaridan biriga aylandi.

Biroq, mintaqada sodir bo'layotgan jarayonlarni "O'rta yo'lak" va "janubiy yo'nalishlar" o'rtasidagi oddiy qarama-qarshilikka aylantirmaslik kerak. Aslida, Rossiya yo'nalishlari, Xitoy tarmoqlari, O'rta yo'lak, Eron orqali o'tadigan Shimol-Janub yo'lagi, Afg'oniston yo'nalishlari, Trans-Afg'on yo'lagi va nihoyat, Pokiston portlariga olib boradigan yo'nalishlar o'zaro bog'liq tarmoqlar majmuasini tashkil qiladi.

Bu shuni anglatadiki, Markaziy Osiyo aloqa tarmoqlari o'rtasidagi raqobat davriga kirmoqda – bu raqobatda mamlakatlar bitta yo'lni tanlamaydilar, balki ixtiyorida bir nechta variantlarga ega bo'lishga harakat qiladilar.

Pokistonning ShHTga raisligi: Geoiqtisodiyotni mintaqaviy siyosatga aylantirish imkoniyati

Pokiston hozirda ShHT raisi sifatidagi maqomidan uchta darajani birlashtirish uchun foydalanishi mumkin: birinchidan, Markaziy Osiyoni Janubiy Osiyo bilan bog'lash; ikkinchidan, transport tarmoqlarini moliyaviy va investitsiya resurslari bilan bog'lash; va uchinchidan, xavfsizlik, rivojlanish va savdo masalalarini bog'lash.

Aynan shu yerda ShHTga raislik tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Yaqinda Bishkekda bo'lib o'tgan ShHT sammitida transport aloqalari va iqtisodiy hamkorlik masalalari tashkilot kun tartibining markazida qoldi.

Biroq, hal qilinmagan asosiy muammolardan biri hali ishga tushirilmagan ShHT Taraqqiyot Bankini tashkil etish bo'lib qolmoqda. Pokiston uchun bu masala juda muhim ahamiyatga ega. Agar Islomobodning raisligi shunchaki uchrashuvlar o'tkazish va deklaratsiyalarni qabul qilish bilan cheklansa, uning geosiyosiy ta'siri kam bo'ladi. Ammo agar Pokiston moliyaviy yordam, bojxona standartlari, multimodal transport, hujjatlarni raqamlashtirish, yo'nalish xavfsizligi va texnik infratuzilma loyihalarini yagona paketga birlashtira olsa, ShHT Markaziy va Janubiy Osiyoni bog'lash orzusini amaliy ro'yobga chiqarish uchun platformaga aylanishi mumkin.

Pokistonning Markaziy Osiyodagi geoiqtisodiy ambitsiyalariga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan barcha o'zgaruvchilar orasida Afg'oniston eng muhimi va eng murakkabidir. Markaziy Osiyoning janubiy darvozasiga aylanish uchun Pokiston Afg'oniston orqali tranzit o'tkazishi kerak. Biroq, bu yo'l unga eng murakkab ikki tomonlama munosabatlardan birini taqdim etadi.

Islomobod va Kobul o'rtasidagi kelishmovchiliklar faqat tranzit bilan cheklanib qolmay, balki xavfsizlik, chegara, siyosiy va iqtisodiy sohalarning keng doirasini qamrab oladi. Asosiy kelishmovchilik xavfsizlik masalalari va qurolli guruhlarni qo'llab-quvvatlashda o'zaro ayblovlardir.

Bundan tashqari, Durand chizig'i, chegara rejimlari, vaqti-vaqti bilan o'tish joylarining yopilishi va savdo cheklovlari bo'yicha nizolar o'zaro ishonchsizlikni kuchaytiradi. Bu holat Islomobod strategiyasida tub qarama-qarshilikni keltirib chiqaradi: Pokiston Markaziy va Janubiy Osiyo o'rtasida ko'prik bo'lishi uchun barqaror va hamkorlikdagi Afg'onistonga muhtoj, ammo Kobul bilan taranglashgan xavfsizlik munosabatlari bu maqsadga erishishdagi asosiy to'siqlardan biriga aylandi.

Shu nuqtai nazardan, Trans-Afg'oniston yo'lagiga faqat temir yo'l yoki transport loyihasi sifatida qaralmasligi kerak. Uni amalga oshirish Afg'oniston va Pokiston o'rtasidagi munosabatlarda hozirda mavjud bo'lmagan siyosiy ishonch, xavfsizlik shartnomalari va barqarorlikni talab qiladi.

Pokistonning Markaziy Osiyo strategiyasi faqat temir yo'l qurilishi bilan cheklanib qolmasligini hisobga olsak, ushbu mavzuning ahamiyati yanada oshadi. Islomobod Markaziy Osiyo davlatlari bilan savdo, energetika, logistika va investitsiya aloqalarining keng qamrovli to'plamini yaratishga intiladi. Bunday stsenariyda Afg'oniston aloqa ko'prigi yoki geosiyosiy to'siq bo'lib qolishi mumkin. Agar Kobul va Islomobod o'rtasidagi munosabatlar yanada keskinlashsa, transafg'on yo'nalishlariga uzoq muddatli investitsiyalar katta xavf tug'diradi.

Transport kompaniyalari va investorlar beqaror mintaqa orqali o'tadigan yo'nalishda faoliyat yuritish uchun yuqori xavf premiyasini talab qiladilar. Aksincha, keskinlikni kamaytirish va barqaror xavfsizlik mexanizmlarini yaratish Afg'onistonni bufer zonasidan tranzit mamlakatga va Markaziy va Janubiy Osiyo o'rtasidagi ko'prikka aylantirishi mumkin. Shuning uchun Pokiston uchun Afg'oniston masalasini hal qilish nafaqat milliy xavfsizlik ustuvor vazifasi, balki Markaziy Osiyoga chiqish bo'yicha geoiqtisodiy strategiyasining bir qismidir.

Shunday qilib, Pokiston qiyin tanlovga duch kelmoqda. Agar u Markaziy Osiyodan savdoni jalb qilish uchun o'zining geografik joylashuvidan foydalanmoqchi bo'lsa, Afg'oniston bilan munosabatlarini asosan xavfsizlikka qaratilgan munosabatlardan harbiy, iqtisodiy va tranzitga qaratilgan munosabatlarga o'zgartirishi kerak. Boshqacha qilib aytganda, Islomobod Afg'onistonning barqarorligi Pokistonning o'z geoiqtisodiy infratuzilmasining bir qismi ekanligini tan olishi kerak. Ushbu paradigma o'zgarishi chegara xavfsizligi, savdo, tranzit, chegara o'tish joylari, temir yo'l transporti va iqtisodiy hamkorlik bo'yicha kengroq muzokaralar uchun yo'l ochishi mumkin. Ushbu doirada ShHT Pokiston uchun ham alohida ahamiyatga ega bo'lishi mumkin.

Mintaqaviy xavfsizlik, terrorizm va giyohvand moddalar savdosiga qarshi kurash, iqtisodiy rivojlanish va aloqa masalalarini bir vaqtning o'zida hal qiladigan tashkilot Afg'oniston xavfsizligini mintaqaviy rivojlanish bilan bog'lash uchun platformaga aylanishi mumkin. Albatta, bu Afg'oniston va Pokiston o'rtasidagi ikki tomonlama kelishmovchiliklarni xalqaro miqyosga chiqarishni anglatmaydi.

Aksincha, Pokiston ShHTning ko'p qirrali salohiyatidan terrorizmga qarshi kurash, giyohvand moddalar savdosi, chegara xavfsizligi va tranzitni rivojlantirish kabi sohalarda hamkorlikni rivojlantirish uchun foydalanishi mumkin. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Pokistonning ShHTga raisligining asosiy sinovi sammitlarning diplomatik ko'rinishi emas, balki Islomobodning Kobul bilan munosabatlarini boshqarish qobiliyati bo'ladi.

Bunday sharoitda Afgʻoniston shunchaki Markaziy Osiyo va Pokiston oʻrtasidagi hudud boʻlishdan toʻxtaydi va ikkala mintaqani bogʻlovchi asosiy boʻgʻinga aylanadi. Aksincha, Kobul va Islomobod oʻrtasidagi xavfsizlik sohasidagi keskinlikning davom etishi Pokistonning eng muhim geoiqtisodiy loyihalaridan birini toʻxtatib qoʻyishi va Markaziy Osiyo davlatlarini Eron, Kaspiy dengizi va Xitoy orqali oʻtadigan yoʻllar kabi muqobil variantlarga undashi mumkin. Shunday qilib, Pokistonning Markaziy Osiyo strategiyasining kelajagi asosan Kobulda belgilanadi.

Agar Islomobod ShHT raisligidan Yevroosiyo aloqalarining yangi arxitekturasidagi mavqeini mustahkamlash uchun foydalanmoqchi bo'lsa, u Afg'onistonga nafaqat xavfsizlik masalasi, balki geoiqtisodiy yechimining bir qismi sifatida ham qarashi kerak. Shubhasiz, Pokiston-Afg'oniston munosabatlarining zaifligi ikkinchi darajali masala emas, balki Islomobodning Markaziy Osiyoga kirish strategiyasining Axilles tovonidir. Xulosa shuki: Markaziy Osiyoga dengiz darvozasiga aylanish uchun Pokistonga avtomobil va temir yo'llardan oldin Afg'oniston bilan barqaror munosabatlar kerak.

Bu stsenariyda Qozog'iston Pokistonning asosiy sheriklaridan biriga aylanishi mumkin. Bir tomondan, Qozog'iston Markaziy Osiyo transport tarmoqlarining markazida joylashgan va mintaqaning g'arbiy va sharqiy yo'laklariga chiqish imkoniyatiga ega. Boshqa tomondan, ushbu tarmoqning janubiy uchida joylashgan Pokiston Janubiy Osiyoning ochiq dengizlari va bozorlariga chiqish imkonini beradi. Natijada, Qozog'iston va Pokiston o'rtasidagi hamkorlik ikki tomonlama munosabatlardan tashqariga chiqib, ShHT doirasida kuchli Shimol-Janub ko'prigiga aylanishi mumkin. Bu yanada muhimroq, chunki Ostona bir vaqtning o'zida AQSh, Xitoy, Rossiya va Yevropa bilan munosabatlarni rivojlantirmoqda va Vashingtonning Markaziy Osiyo bilan muhim mineral resurslar sohasidagi o'zaro ta'sir markazlaridan biriga aylandi.

Eron ham bu arxitekturada alohida o'rin tutadi. Agar Pokiston Markaziy Osiyoni Afg'oniston orqali janubiy portlari bilan bog'lashga muvaffaq bo'lsa va O'rta yo'lak bir vaqtning o'zida mintaqaning Kavkaz va Yevropaga chiqish imkoniyatini kengaytirsa, Tehron strategik savolga duch keladi: raqobatdosh tarmoqlar oldida Eron o'zining geosiyosiy ustunligini qanday saqlab qolishi va kuchaytirishi mumkin? Javob Eronning Shimol-Janub yo'lagidagi rolini yakunlash va modernizatsiya qilish, Chabahar portini rivojlantirish, Markaziy Osiyo bilan temir yo'l aloqasini o'rnatish va raqobatbardosh logistika tarmoqlarini yaratishda.

Shu nuqtai nazardan qaraganda, Eron va Pokiston o'rtasidagi raqobatni nolga teng o'yin sifatida qabul qilish kerak emas. Muayyan sharoitlarda ikkala mamlakat ham janubiy Yevrosiyoning aloqa tarmog'ida bir-birini to'ldiruvchi elementlar bo'lib xizmat qilishi mumkin. Biroq, geosiyosiy darajada ikkala mamlakat ham Markaziy Osiyoning ochiq dengizga asosiy darvozasi maqomi uchun raqobatlashadi. Kelgusi yillarda bu raqobat "darvoza" nomi atrofida emas, balki taklif qilingan yo'nalishlarning narxi, muddati, xavfsizligi, ishonchliligi va logistika imkoniyatlari atrofida rivojlanishi mumkin.

Xulosa

Markaziy Osiyo cheklangan miqdordagi yo'nalishlarga bog'liqlikka asoslangan an'anaviy tartibdan ko'p yo'nalishli, ko'p qutbli tartibga o'tmoqda. AQSh va Yevropa ta'minot zanjirlarini diversifikatsiya qilishga va muhim minerallarga kirishga intilmoqda; Xitoy o'zining iqtisodiy va infratuzilma tarmoqlarini kengaytirmoqda; Rossiya o'z ta'sirini saqlab qolishda davom etmoqda; Markaziy Osiyo mamlakatlari esa kuchlar o'rtasidagi muvozanatni saqlash orqali strategik avtonomiyalarini maksimal darajada oshirishga intilmoqda. Shu nuqtai nazardan, Pokiston yangi arxitekturaning janubiy vektoriga aylanishga harakat qilmoqda. ShHTga raislik Islomobodga o'z milliy manfaatlarini mintaqaviy kun tartibi bilan uyg'unlashtirish uchun noyob imkoniyat yaratadi.

Biroq, Pokiston uchun haqiqiy sinov diplomatik deklaratsiyalar emas, balki "bog'lanish" tushunchasini aniq loyihalarga aylantirish qobiliyati bo'ladi. Agar Islomobod Qozog'iston va O'zbekiston bilan hamkorlikni chuqurlashtira olsa, Transafg'on yo'lagini ilgari sursa, Xitoy va Eron orqali muqobil yo'llarni saqlab qolsa, ShHTning moliyalashtirish va tranzitni muvofiqlashtirish salohiyatidan foydalansa va bir vaqtning o'zida mintaqaviy hamkorlik orqali Afg'oniston xavfsizligini ta'minlasa, u Markaziy Osiyoga dengiz darvozasi bo'lish yo'lida muhim qadam qo'yishi mumkin bo'ladi.

Biroq, bu maqsad aniq narsaga zid keladi: Pokiston bu sohada yagona o'yinchi emas. Chabahar va Shimol-Janub yo'lagi, O'rta yo'lak, Xitoy tarmoqlari va Rossiya yo'nalishlari yangi ko'p qatlamli arxitekturani tashkil qiladi.

Shuning uchun kelgusi yillar uchun asosiy savol “qaysi yoʻlak samaraliroq boʻladi?” emas, balki “qaysi mamlakatlar bir-birini toʻldiruvchi yoʻlaklar tarmogʻini yarata oladi va oʻzlarini Markaziy Osiyodagi kapital, savdo, energiya va mineral resurslar oqimlarining markazida topa oladi?”

Markaziy va Janubiy Osiyo masalalari bo'yicha tahlilchi Mustafo Zandiye.

Surat: Karavan Info axborot agentligi tahririyati tomonidan yaratilgan sun'iy intellekt