در تاریخ هر ملتی، دوره‌هایی وجود دارند که اهمیت آنها فراتر از یک زمان خاص است. آنها به نقطه شروع هویت ملی، منبع حافظه فرهنگی و سنت سیاسی تبدیل می‌شوند.

عکس: اخباری سامانیون

برای تاجیک‌ها، دوران سامانیان به حق چنین زمانی محسوب می‌شود – دوره‌ای که محققان آن را «عصر طلایی» تاریخ تاجیک می‌نامند.

در این دوران بود که پایه‌های دولت‌سالاری نهاده شد، یک محیط فرهنگی و علمی شکل گرفت و زبان تاجیکی (دری) به عنوان زبان ادبیات، علم، حکومتداری و ارتباطات بین‌المللی تثبیت شد. امپراتوری سامانی بیش از یک نهاد سیاسی، بلکه به یک تمدن تمام‌عیار تبدیل شد که تأثیر آن هنوز بیش از هزار سال بعد احساس می‌شود.

جغرافیای تاریخی به عنوان بازیابی تمامیت از دست رفته

مطالعات معاصر درباره دوران سامانیان به طور فزاینده‌ای نه تنها به تاریخ سیاسی، بلکه به تحلیل بُعد مکانی این دولت نیز روی آورده است. در این زمینه، رساله «جغرافیای تاریخی دولت سامانیان» نوشته محقق جوان، نکروز صفرزاده، شایسته توجه ویژه است.

عکس: اطلاعات کاروان IA

نویسنده نزدیک به چهار سال با طیف گسترده‌ای از منابع معتبر و کمیاب تاریخی کار کرد که بسیاری از آنها قبلاً یا در دسترس نبودند یا در تحقیقات جامع علمی مورد استفاده قرار نمی‌گرفتند. در نتیجه، نقشه‌ای اساساً جدید از امپراتوری سامانی تهیه و منتشر شد.

همانطور که محقق تأکید می‌کند، بیش از 30 درصد از قلمرو ایالت – عمدتاً بخش‌های غربی و جنوبی آن – یا اصلاً در نقشه‌های قبلی منعکس نشده بود یا به اشتباه خارج از قلمرو سامانیان به تصویر کشیده شده بود. نقشه جدید، بر اساس منابع معتبر، از جمله مطالبی که در دربار سامانیان نوشته شده بود، بازسازی مرزهای کامل ایالت را ممکن ساخت.

امروزه این نقشه در موزه ملی تاجیکستان به نمایش گذاشته شده و منبع علمی و آموزشی مهمی برای مورخان، محققان و عموم مردم است.

سیستان، خراسان و مرزهای واقعی ایالت

این مطالعه به طور خاص بر سیستان تمرکز دارد که در تعدادی از آثار علمی قبلی در امپراتوری سامانی گنجانده نشده بود. با این حال، تجزیه و تحلیل منابع تاریخی معتبر ثابت کرده است که این منطقه در مرزهای جنوبی امپراتوری واقع شده و بخشی از قلمرو آن بوده است.

مفهوم مرزهای غربی ایالت که از مناطق کویر مرکزی که در منابع به عنوان کویر خراسان شناخته می‌شوند، عبور می‌کرد نیز مورد بازنگری قرار گرفت. خاطرنشان می‌شود که طبق داده‌های ذکر شده در اثر معتبر ابوبکر نرشخی، «تاریخ بخارا»، امیر اسماعیلی سامانی مرزهای ایالت خود را «از گذرگاه اورون تا سرزمین‌های سند و هند» گسترش داد. این اطلاعات، مقیاس و اهمیت ژئوپلیتیکی امپراتوری سامانی را تأیید می‌کند.

سامانیان و شکل‌گیری تمدن فرهنگی

با این حال، عظمت سامانیان صرفاً به دلیل وسعت مکانی آنها تعیین نمی‌شود. سهم اصلی آنها در ایجاد یک الگوی فرهنگی و تمدنی منحصر به فرد نهفته است که در آن قدرت دولتی با توسعه علم، هنر و آزادی معنوی ترکیب شده بود.

در دوران سامانیان بود که زبان تاجیکی به زبان علم، ادبیات، موسیقی، عبادت مذهبی، قانون و دیپلماسی تبدیل شد. به گفته تعدادی از شرق‌شناسان، از جمله ریچارد فرای، مورخ آمریکایی، چهره‌های برجسته‌ای مانند رودکی نقش مهمی در توسعه خط دری و سنت فرهنگی ایفا کردند.

ظهور بزرگان فکری مانند رودکی، فردوسی و ابن سینا تصادفی نبود. این امر با یک سیاست دولتی سنجیده با هدف حمایت از آموزش و فرهنگ امکان‌پذیر شد. بخارا که در مسیر جاده ابریشم قرار داشت، به یک مرکز بزرگ فکری و تجاری تبدیل شد، جایی که مسلمانان، زرتشتیان، مسیحیان و هندوها آزادانه در محیطی از تساهل مذهبی همزیستی می‌کردند – پدیده‌ای که در دوره‌های پیشین، از جمله دوره عباسیان، غیرمعمول بود.

هنرهای کاربردی نیز شکوفا شدند. یافته‌های باستان‌شناسی حاکی از احیای سرامیک و هنرهای تزئینی است که عناصر فرهنگ مذهبی جدید را به طور یکپارچه با سنت‌های محلی باستانی ترکیب می‌کرد.

اسماعیلی سامانی – معمار دولت

امیر اسماعیلی سامانی، بنیانگذار و سازمان‌دهنده دولت سامانی، به حق چهره محوری این دوران محسوب می‌شود. او توانست بر تضادهای داخلی غلبه کند، سرزمین‌های خراسان را متحد سازد و یک دولت متمرکز قوی با یک سیستم حکومتی مؤثر مبتنی بر عدالت و قانون ایجاد کند.

مقبره اسماعیلی سامانی در بخارا، یکی از معدود بناهای باقی مانده از دوره سامانی، به نمادی از این دوران تبدیل شد. کمال معماری این سازه که سنت‌های معماری اشکانی و ساسانی را در خود جای داده است، باعث شده است که کارشناسان آن را موزه‌ای بی‌نظیر از معماری آجری بنامند.

پس از مرگ اسماعیل سامانی در سال ۹۰۷، الگوی دولتی، فرهنگی و زبانی که او ایجاد کرد، علیرغم فتوحات و آشوب‌های سیاسی متعدد، حفظ هویت تاجیک را برای قرن‌ها تضمین کرد.

حافظه تاریخی و مدرنیته

امروزه، نام اسماعیل سامانی جایگاه ویژه‌ای در آگاهی ملی دارد. بناهای یادبود او در دوشنبه و دیگر شهرهای سراسر کشور به عنوان نمادهایی نه برای تکریم سطحی، بلکه برای تقویت حافظه تاریخی ساخته شده‌اند. همانطور که امامعلی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان، تأکید می‌کند، بدون درک عمیق از گذشته خود، ساختن موفقیت‌آمیز یک کشور آینده غیرممکن است.

تاجیکستان خانه معنوی همه تاجیک‌های سراسر جهان – وارثان تمدن سامانی – محسوب می‌شود. این نمادین است که بلندترین قله پامیر، اسماعیل سامانی، این نام را بر خود دارد و به بخشی از چشم‌انداز ملی و فرهنگی تبدیل شده است.

به جای نتیجه گیری

بیش از یازده قرن پیش، مردم تاجیک، تحت رهبری حاکم عادل و دوراندیش، اسماعیل سامانی، در مسیر احیای گسترده ملی و فرهنگی گام نهادند. امروز، تاریخ بار دیگر کشور را با چالش‌های خودمختاری و جستجوی جایگاه شایسته در دنیای مدرن روبرو می‌کند. تجربه سامانیان نه تنها منبع تاریخ، بلکه منبع ارزش‌ها، دولتمردی و تاب‌آوری فرهنگی نیز هست. همین بنیان‌ها، مردم تاجیک را قادر ساخته است تا سنگ‌های آسیاب زمان را تحمل کنند و همچنان به عنوان پایه‌ای برای حرکت به جلو – به ارتفاعات جدید توسعه، خلاقیت و وحدت ملی – عمل کنند.