Ауғанстан қазіргі уақытта бір жағынан Пәкістанмен шиеленіс пен қарулы қақтығыстарға тап болып отыр, ал көршісі Иран екінші жағынан АҚШ пен Израильдің бұрын-соңды болмаған қысымы мен шабуылдарына ұшырауда.

Екі дағдарыстың да, тікелей немесе жанама түрде, Ауғанстан үшін көптеген теріс салдары бар. Бұл сұрақ туғызады: бұл екі дағдарыстың сәйкес келуі жай ғана сәйкестік пе, әлде олардың арасында байланыс бар ма?

Тәжірибе көрсеткендей, саясат әлемінде кездейсоқ оқиғалар сирек кездеседі, дегенмен, әрине, ерекше жағдайлар болуы мүмкін.

Соғыс – күрделі, қымбат және қауіпті құбылыс, және әдетте ол басталмас бұрын мұқият саяси, әскери және экономикалық есептеулер жүргізіледі.

Мемлекеттер әдетте әрекет етуге мәжбүр болған кезде немесе нақты стратегиялық мақсаттарға жетуге тырысқан кезде соғысқа барады. Сондықтан, бір аймақта бірнеше ірі дағдарыстың бір мезгілде орын алуын толығымен кездейсоқ деп санау қиын, дегенмен нақты қорытынды жасау да қиын.

Егер осы процестердің негізгі қатысушыларына қарасақ, екі дағдарыста да АҚШ, Қытай, Пәкістан, Иран, Израиль және кейбір араб мемлекеттері сияқты елдердің аталғанын көруге болады.

Бұл болып жатқан оқиғаларды кең ауқымды геосаяси бәсекелестік аясында көруге болатынын көрсетеді.

Ұлы державалардың бәсекелестігі

Кеңірек контексте қарастырған кезде, аймақтық соғыстарды ұлы державалар арасындағы, ең алдымен Америка Құрама Штаттары мен Қытай арасындағы үлкен бәсекелестіктің бөлігі ретінде қарастыруға болады. Бұл бәсекелестік жаһандық тәртіпті басқару, табиғи ресурстарды бақылау және 21 ғасырдың негізгі транзиттік және көлік жолдары төңірегінде өрбиді.

Шын мәнінде, бұл бәсекелестік 2010 жылдар шамасында біртіндеп күшейіп келеді және оның экономикалық, саяси және тіпті әскери аспектілері жыл сайын айқындала түсуде.

Сонымен қатар, екі держава да өздерінің арасындағы тікелей әскери қақтығыс бүкіл әлем үшін апатты салдарға әкелуі мүмкін екенін жақсы біледі. Сондықтан олар тікелей қақтығыстан аулақ болуға тырысады және негізінен прокси қақтығыстар, экономикалық қысым, технологиялық бәсекелестік және аймақтық дағдарыстар арқылы бәсекелеседі. Сондықтан геосаяси шиеленіс әлемнің әртүрлі бөліктерінде — Латын Америкасынан Таяу Шығысқа, Орталық Азияға және тіпті полярлық аймақтарға дейін әртүрлі формада көрінеді.

Қытайдың рөлі

Осы дағдарыстардың көпшілігінде Қытайдың әскери қатысуы айтарлықтай аз. Бұл көбінесе елдің тарихи дәстүрі мен стратегиялық тәсіліне байланысты. Соңғы онжылдықтарда Қытай өз ықпалын тікелей әскери қақтығыстар арқылы емес, экономикалық құралдар, инвестициялар және сауда ықпалы арқылы кеңейтуді жөн көрді.

«Бір белдеу, бір жол» бастамасы Қытайдың Африка, Латын Америкасы, Орталық Азия және тіпті Еуропадағы ықпалын күшейткен осы тәсілдің бір мысалы болып табылады. Дегенмен, көптеген сарапшылар Бейжің болашақта Қытай үшін, ең алдымен Тайвань үшін, өмірлік маңызды мәселелерде күш қолдануға мәжбүр болуы мүмкін деп санайды.

Пәкістанның Ауғанстанмен соғысы: ішкі немесе мемлекетаралық?

Ауғанстан мен Пәкістан арасындағы қазіргі қақтығыстарды қалай анықтау керек деген маңызды сұрақ туындайды: олар екі мемлекет арасындағы соғыс па, әлде Пәкістанның қарулы топтармен, әсіресе Техрик-е-Талибан Пәкістан* (ТТП) ұйымымен қақтығысын көбірек көрсете ме?

Соңғы жылдары Пәкістан ішкі қауіпсіздікке қатысты күрделі қиындықтарға тап болып отыр. Әсіресе пуштун аймақтары мен Белуджистандағы көтерілісші топтардың шабуылдары елдің қауіпсіздік жүйесіне айтарлықтай қысым көрсетті.

Мұндай жағдайда кейбір сарапшылар Ауғанстанмен шекарадағы шиеленістердің бір бөлігі Исламабадтың осы дағдарыстарды тежеу және олардың одан әрі таралуына жол бермеу әрекеттерімен байланысты деп санайды.

Сонымен қатар, Пәкістан ұлы державалар арасындағы геосаяси бәсекелестікте өзінің стратегиялық маңыздылығын сақтап қалуға тырысады. Қырғи қабақ соғыс кезінде ел Батыстың Кеңес Одағына қарсы саясатында маңызды рөл атқарды, ал бүгінде ол АҚШ пен Қытай арасындағы жаңа бәсекелестікте өз орнын нығайтуға тырысуда.

Пәкістанның стратегиялық дилеммасы

Пәкістанның басты мәселелерінің бірі — оның геосаяси мақсаттарын жүзеге асыру үшін бұрын қолданған құралдары, соның ішінде жиһадшыл желілер мен қарулы топтар, көбінесе оның бақылауынан шығып кетті. Бұрын Пәкістанның сыртқы саясатының құралдары ретінде қызмет еткен топтар қазір тәуелсіз ойыншыларға айналды және кейбір жағдайларда тіпті мемлекеттің өзіне қарсы әрекет етеді.

Бұл жағдай Пәкістан үшін ерекше қауіпсіздік парадоксын тудырды: бұрын аймақтық ықпалды күшейту үшін қолданылған құралдар енді ішкі қауіп көзіне айналды.

Шиеленістің болашағы

Қазіргі жағдайларды ескере отырып, Ауғанстан мен Пәкістан арасындағы шиеленіс қысқа мерзімді перспективада сақталуы мүмкін. Пәкістан ішіндегі қарулы топтардың шабуылдары және Исламабадтың әскери жауаптары шекарадағы қақтығыстардың көбеюіне әкелуі мүмкін.

Дегенмен, көптеген бақылаушылар Пәкістан Ауғанстанмен толыққанды соғыстан қорқады деп санайды, себебі мұндай қақтығыс ел ішіндегі ішкі тұрақтылыққа және оның аймақтық жағдайына болжанбайтын салдарлар әкелуі мүмкін.

Ауғанстандағы жағдай

Осы күрделі бәсекелестіктердің аясында

Ауғанстан әлі де өте сезімтал жағдайда. Геосаяси тұрғыдан алғанда, ел аймақтық және жаһандық державалардың мүдделерінің қиылысында орналасқан, сондықтан оның ішкі процестеріне көбінесе ірі халықаралық бәсекелестік әсер етеді.

Қысқа мерзімді перспективада Ауғанстан салыстырмалы түрде тұрақтылық кезеңдерін бастан кешіруі мүмкін, бірақ ұлы державалардың бәсекелестігі, ең алдымен Америка Құрама Штаттары мен Қытай арасындағы, қандай да бір тұрақты тепе-теңдікке немесе келісімге жеткенше, Ауғанстан мен аймақтағы тұрақсыздықтың жалғасу ықтималдығы жоғары болып қала береді.

Тәуелсіз сарапшы Гурье Гаусс Брэйв

Фото: Karavan Info ақпараттық агенттігінің редакциясы жасаған жасанды интеллект