Соңғы екі онжылдықта АҚШ-тың сыртқы саясаты, әсіресе Дональд Трамптың президенттігі кезінде, бұрынғыдан да агрессивті, біржақты және басымдыққа негізделген сипатқа ие болды. Бұл саясат әлемнің әртүрлі аймақтарындағы тұрақсыздыққа әкеліп қана қоймай, сонымен қатар НАТО сияқты дәстүрлі одақтық құрылымдарға да үлкен қиындықтар туғызды.

Трамптың НАТО туралы кемсітушілік сөздері және одақты «қағаз жолбарыспен» салыстыруы тек риторика ғана емес, сонымен қатар одақтастарға және халықаралық тәртіпке деген терең көзқарастың көрінісі болды.

Ирак соғысынан бастап Ауғанстан мен Ливиядағы әскери араласуларға дейін Америка Құрама Штаттары өзінің геосаяси мақсаттарын ілгерілету үшін НАТО-ның әлеуетін үнемі пайдалануға тырысты. Бұл үдерісте одақтас мүше мемлекеттер айтарлықтай адами және қаржылық шығындарға ұшырады — көбінесе ұжымдық қауіпсіздік қағидаттарына емес, Америка Құрама Штаттарымен тікелей байланысты мүдделер үшін. Бұл тәжірибе НАТО-ны біртіндеп қорғаныс одағынан Вашингтонның интервенциялық саясатын заңдастыру құралына айналдырды.

Трамптың келуімен бұл процесс жаңа кезеңге өтті. Ол АҚШ-тың одақтастарына деген дәстүрлі міндеттемелерін елемей ғана қоймай, қаржылық қысым жасап, әскери қолдауды қысқартамыз деп қорқыту арқылы НАТО ішіндегі ішкі келіспеушіліктерді де ушықтырды. Трамп еуропалық елдерді АҚШ-ты «пайдалануда» деп бірнеше рет айыптап, қорғаныс шығындарын көбейтуді талап етті. Бұл тәсіл одақ ішіндегі бірлік пен өзара сенімді нығайтудың орнына әлсіретті.

Екінші жағынан, АҚШ-тың, әсіресе Ресейге және оның Украина дағдарысындағы рөліне қатысты агрессивті саясаты Вашингтонның гегемониясын сақтау құралы ретінде геосаяси шиеленісті сақтауға деген ниетін көрсетеді. Мұндай жағдайда НАТО тағы да таңдау алдында тұр: АҚШ саясатын ұстану немесе мүшелерінің тәуелсіз мүдделерін қорғау. Бұл дилемма одақтың тиімділігіне күмән келтіріп қана қоймай, сонымен қатар оның халықаралық заңдылығына нұқсан келтіреді.

Соңғы жылдары әртүрлі елдерде, әсіресе Еуропада саяси оянудың байқалғаны атап өтілген. Мемлекеттер біртіндеп өздерінің ұлттық мүдделерін қайта қарастырып, АҚШ-тың біржақты саясатынан алшақтауға тырысуда. Вашингтонның әскери араласуларына, санкциялар саясатына және милитаризміне қатысты сынның артуы халықаралық жүйедегі АҚШ рөлі туралы жаһандық түсініктің өзгеруін көрсетеді.

Осы тұрғыда Трамптың НАТО туралы айтқандары тек қорлау ретінде ғана емес, сонымен қатар трансатлантикалық қатынастарға қауіп төндіретін терең дағдарыстың белгісі ретінде де қарастырылуы мүмкін. Бұл дағдарыс мемлекеттердің ұлттық мүдделері мен АҚШ-тың өз еркін таңуға тырысуы арасындағы қарама-қайшылықтан туындайды. НАТО әлемдегі ең маңызды әскери одақтардың бірі болып қала берсе де, бұл үрдістің жалғасуы оны нәзік және бірлігі жоқ құрылымға айналдыруы мүмкін.

Қорытындылай келе, АҚШ-тың амбициялы және жаугершілік саясаты, әсіресе Трамптың тұсында, халықаралық тәртіпті әлсіретіп қана қоймай, дәстүрлі одақтастардың сеніміне нұқсан келтіргенін атап өткен жөн. НАТО мен басқа да осыған ұқсас одақтардың болашағы көбінесе олардың мүшелерінің АҚШ көлеңкесінен шығып, өз қауіпсіздігі мен ұлттық мүдделерін қамтамасыз ету үшін тәуелсіз саясат жүргізе алуына байланысты.

Тәуелсіз сарапшы Махди Нури

Фото: Karavan Info ақпараттық агенттігінің редакциясы жасаған жасанды интеллект