Үндістан премьер-министрінің Израильге сапары Таяу Шығыс тағы да шиеленісуге жақын тұрған кезде – Иранды қоршаған шиеленіс, Газа секторындағы тұрақсыздық және аймақтық күш орталықтары арасындағы күрделі қарым-қатынастар кезінде орын алып отыр. Мұндай жағдайда кез келген дипломатиялық қадам қосымша маңызға ие болады.

Фото: AFP 2024 / Мани Шарма

Логикалық сұрақ туындайды: Үндістан премьер-министрі Израильге сапар шегу үшін неліктен дәл осы сәтті таңдап отыр? Бұл аймақтағы күштер тепе-теңдігін өзгерте алатын жаңа стратегиялық құрылымның, тіпті бейресми одақтың да қалыптасуын білдіре ме?

Прагматизм бірінші: қорғаныс, технология, инфрақұрылым

Соңғы бірнеше жылда Үндістан Израильмен қорғаныс, ауыл шаруашылығы, жоғары технологиялар және киберқауіпсіздік салаларындағы ынтымақтастықты үнемі тереңдетіп келеді.

Стокгольм халықаралық бейбітшілікті зерттеу институтының (SIPRI) мәліметтері бойынша, 2020 және 2024 жылдар аралығында Үндістанның қару импортының 13%-ы Израильге тиесілі болды, бұл оны Ресей мен Франциядан кейінгі үшінші ірі жеткізушіге айналдырды.

Бұған тек жеткізулер ғана емес, сонымен қатар бірлескен әзірлемелер де кіреді — ұшқышсыз ұшу жүйелері, зымыран жүйелері, радар станциялары және киберқауіпсіздік шешімдері. Үндістан дереккөздерінің мәліметі бойынша, израильдік дрондар 2025 жылдың мамыр айында Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыстар кезінде маңызды рөл атқарды.

Экономикалық өлшем де маңызды. Үндістанның ең ірі конгломераттарының бірі Adani Group Хайфа портын басқарады, бұл Үндістанның Шығыс Жерорта теңізіндегі қатысуын нығайтады. Екі ел арасындағы сауда 2024-2025 қаржы жылында (қару-жарақты қоспағанда) 3,75 миллиард долларға жетті, ал мыңдаған үндістандықтар Израильде жұмыс істейді.

Екі ел арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас 1992 жылы орнап, 2014 жылы Моди билікке келгеннен кейін айтарлықтай күшейе түсті. Оның 2017 жылғы сапары және Биньямин Нетаньяхудың Үндістанға қайта сапары қарым-қатынастың жаңа кезеңін – айқын жылы және жеке қарым-қатынасты бейнеледі.

Дегенмен, қоғамдық нышандардың артында жүйелі есептеу жатыр.

IMEC дәлізі: балама және жауап

Фото: www.multirail.ru

2023 жылдың қыркүйегінде Нью-Делиде Үндістан-Таяу Шығыс-Еуропа экономикалық дәлізінің (IMEC) жоспарлары таныстырылды. Жоба порттарды, теміржолдарды, энергетикалық және цифрлық инфрақұрылымды БАӘ, Сауд Арабиясы және Израиль арқылы Еуропа нарықтарына біріктіруді көздейді.

Үндістан үшін бұл жоба тек экономикалық ғана емес, сонымен қатар геосаяси құрал болып табылады. Ол мыналарға мүмкіндік береді:

• сауда жолдарын әртараптандыру;
• дәстүрлі бағыттарға тәуелділікті азайту;
• Парсы шығанағының араб монархияларымен байланыстарды нығайту;
• Қытайдың «Бір белдеу, бір жол» бастамасына балама инфрақұрылым құру.

Бұл тұрғыда Израиль тек серіктес қана емес, сонымен қатар транзиттік архитектурадағы маңызды буынға айналады.

Түрік факторы: мүдделердің сәйкестігі ме, әлде ортақ қиындық па?

Фото: Анадолу

Сарапшылар көбінесе Үндістан мен Израильдің Түркияға ортақ мүддесі бар деп болжайды. Анкара Оңтүстік Азиядағы ықпалын белсенді түрде нығайтып, Пәкістан және Бангладешпен әскери-техникалық ынтымақтастықты дамытып, қару-жарақ экспортын кеңейтуде.

Бұл Үндістан үшін өте сезімтал мәселе. Пәкістанмен арадағы шиеленіс күшейген кезеңде Дели тек Исламабадтың ғана емес, сонымен қатар басқа аймақтық мемлекеттердің жанама қолдауына да тап болады.

Израиль өз кезегінде Түркияны Таяу Шығыстағы бәсекелес күш орталығы ретінде қарастырады. Дегенмен, ресми түрде Түркияға қарсы блок құру туралы айту әлі ерте. Керісінше, бұл тактикалық мүдделердің тоғысуы мен нақты салалардағы үйлестіру мәселесі.

Иранды теңестіру: нәзік дипломатия

Фото : russian.khamenei.ir/news/3215

Үндістан саясатының ерекшелігі — стратегиялық автономия. Үндістан тек Израильмен ғана емес, сонымен қатар Парсы шығанағы мемлекеттерімен және Иранмен тығыз байланыс орнатқан. Нью-Дели Иранның Чабахар портын дамытуға қатысады, оны Ауғанстан мен Орталық Азияға апаратын негізгі жол ретінде қарастырады.

Сондықтан, Модидің Иран төңірегіндегі шиеленіс кезеңінде Израильге сапары Тегеранға қарсы іс-қимыл емес, керісінше Үндістанның көпвекторлы саясат жүргізу қабілетін көрсету болып табылады. Үндістан Қытайға қарсы стратегияның құралына айналғысы келмейтіні сияқты, Иранға қарсы коалицияның құрамына кіруге тырыспайды.

Тарихи тұрғыдан Үндістан Қосылмау қозғалысының көшбасшысы болды. Бүгінде ол әлі күнге дейін ресми әскери одақтардан аулақ болады, бірақ аймақтық тепе-теңдікті қалыптастыруда тәуелсіз рөл атқаратын өсіп келе жатқан держава ретінде әрекет етеді.

Жаңа «ось» немесе қызығушылықтар архитектурасы?

Кейде аналитиктер Грекия мен Кипрдің қатысуымен Үндістан-Израиль-БАӘ конфигурациясын болжайды. Дегенмен, классикалық әскери-саяси мағынадағы «ось» туралы емес, мүдделер архитектурасы туралы айтқан дұрысырақ:

• экономикалық және технологиялық ынтымақтастық;
• қауіпсіздік мәселелері бойынша үйлестіру;
• инфрақұрылымды интеграциялау;
• дипломатиялық тепе-теңдік актісі.

Бұл әскери блок та, идеологиялық одақ та емес. Бұл ортақ мүдделерге негізделген прагматикалық платформа.

Егер Қытайдың қысымы күшейсе, егер Түркия Оңтүстік Азиядағы ықпалын арттырса немесе негізгі араб мемлекеттерінің ұстанымында күрт өзгерістер болса, ынтымақтастық форматы өзгеруі мүмкін. Дегенмен, әзірге назар икемді, бейімделгіш модельге аударылып отыр.

Неге қазір?

Модидің Израильге шиеленіс күшейген кездегі сапары қарым-қатынастағы сенім мен төзімділіктің белгісі болып табылады. Бұл серіктестіктің қолайлы сәттермен шектелмейтінін және ресми қимылдармен шектелмейтінін көрсетеді.

Израиль үшін Үндістан ірі экономика, технологиялық серіктес және Азиядағы негізгі ойыншы болып табылады. Үндістан үшін Израиль озық технологиялардың көзі және Батыс Еуразиядағы тірек болып табылады.

Бірақ сонымен бірге:

• Үндістан халықаралық аренада Израильдің сөзсіз қорғаушысына айналмайды.
• Израиль Үндістанның Қытайға қарсы стратегиясының бөлігі болмайды.
• Екі тарап та өздерінің басқа стратегиялық бағыттарын құрбан етпейді.

Бұл эмоционалды одақ емес, есептелген серіктестік.

Нәтиже: блок емес, өзара тиімділік формуласы

Нарендра Модидің Израильге сапары жай ғана дипломатиялық оқиға емес. Бұл қарым-қатынастардың қорғаныс, технология, инфрақұрылым және геосаяси үйлестіруді қамтитын тереңірек стратегиялық бағытқа ауысуын көрсетеді.

Қатаң түрік одағын құру немесе жаңа қарсыласу осі туралы айту әлі ерте. Дегенмен, Үндістанның Иранмен, араб мемлекеттерімен және басқа да жаһандық күш орталықтарымен тепе-теңдігін бұзбай, Таяу Шығыстың қауіпсіздік және экономикалық архитектурасындағы өз орнын нығайтуға тырысып жатқаны анық.

Болжамсыз болып бара жатқан әлемде мұндай серіктестіктер ұрандарға емес, мүдделердің тоғысуына негізделеді. Дәл осы нәрсе оларды әлеуетті тұрақты етеді.

Саяси шолушы А. Еркінбаев