Акыркы эки он жылдыкта АКШнын тышкы саясаты, айрыкча Дональд Трамптын президенттигинин тушунда, мурдагыдан да агрессивдүү, бир тараптуу жана артыкчылыкка негизделген болуп калды. Бул саясат дүйнөнүн ар кайсы аймактарында туруксуздукка гана алып келбестен, НАТО сыяктуу салттуу альянстык түзүмдөргө да олуттуу кыйынчылык жаратты.
Трамптын НАТО жөнүндө айткандары жана альянсты "кагаз жолборс" менен салыштырганы жөн гана риторика эмес, союздаштарга жана эл аралык тартипке болгон терең мамиленин чагылышы болду.
Ирак согушунан Ооганстан менен Ливиядагы аскердик кийлигишүүлөргө чейин, Америка Кошмо Штаттары өзүнүн геосаясий максаттарын илгерилетүү үчүн НАТОнун потенциалын дайыма пайдаланууга аракет кылып келген. Бул процессте альянстын мүчө мамлекеттери олуттуу адамдык жана каржылык жоготууларга учурашкан — көбүнчө жамааттык коопсуздук принциптерине эмес, АКШ менен түздөн-түз байланышкан кызыкчылыктар үчүн. Бул практика акырындык менен НАТОну коргонуу альянсынан Вашингтондун кийлигишүү саясатын мыйзамдаштыруу куралына айландырган.
Трамптын келиши менен бул процесс жаңы фазага өттү. Ал АКШнын союздаштарына карата салттуу милдеттенмелерин этибарга албай гана тим болбостон, каржылык кысым көрсөтүп, аскердик колдоону кыскартам деп коркутуу менен НАТОнун ичиндеги ички бөлүнүүлөрдү дагы күчөттү. Трамп Европа өлкөлөрүн АКШны "эксплуатациялап" жатат деп бир нече жолу айыптап, коргонууга чыгымдарды көбөйтүүнү талап кылган. Бул ыкма альянстын ичиндеги биримдикти жана өз ара ишенимди бекемдегендин ордуна алсыратты.
Башка жагынан алганда, АКШнын агрессивдүү саясаты, айрыкча Орусияга жана анын Украина кризисиндеги ролуна карата, Вашингтондун гегемониясын сактоонун каражаты катары геосаясий чыңалууну сактоону каалаганын көрсөтүп турат. Мындай шарттарда НАТО дагы бир жолу тандоого туш болот: АКШнын саясатын кармануу же мүчөлөрүнүн көз карандысыз кызыкчылыктарын коргоо. Бул дилемма альянстын натыйжалуулугуна шек келтирип гана тим болбостон, анын эл аралык легитимдүүлүгүнө да доо кетирет.
Белгилей кетчү нерсе, акыркы жылдары ар кайсы өлкөлөрдө, айрыкча Европада саясий ойгонуу байкалууда. Мамлекеттер акырындык менен өздөрүнүн улуттук кызыкчылыктарын кайра карап чыгып, АКШнын бир тараптуу саясатынан алыстоого аракет кылып жатышат. Вашингтондун аскердик кийлигишүүлөрүнө, санкциялар саясатына жана милитаризмине карата сын-пикирлердин көбөйүшү АКШнын эл аралык системадагы ролу жөнүндөгү глобалдык кабылдоонун өзгөрүшүн чагылдырат.
Бул контекстте Трамптын НАТО жөнүндөгү сөздөрүн кемсинтүү катары гана эмес, трансатлантикалык мамилелерге коркунуч туудурган терең кризистин белгиси катары да кароого болот. Бул кризис мамлекеттердин улуттук кызыкчылыктары менен АКШнын өз эркин таңуулоо аракеттеринин ортосундагы карама-каршылыктан келип чыгат. НАТО дүйнөдөгү эң маанилүү аскердик альянстардын бири бойдон калууда, бирок бул тенденциянын уланышы аны морт жана бирикпеген түзүмгө айландырышы мүмкүн.
Жыйынтыктап айтканда, АКШнын амбициялуу жана агрессивдүү саясаты, айрыкча Трамптын тушунда, эл аралык тартипти алсыратып гана тим болбостон, салттуу союздаштардын ишенимин да жокко чыгарганын белгилей кетүү керек. НАТОнун жана башка ушул сыяктуу альянстардын келечеги көбүнчө алардын мүчөлөрү АКШнын көлөкөсүнөн чыгып, өздөрүнүн коопсуздугун жана улуттук кызыкчылыктарын камсыз кылуу үчүн көз карандысыз саясатты иштеп чыга алабы же жокпу, ошого жараша болот.
Көз карандысыз эксперт Махди Нури
Сүрөт: Karavan Info маалымат агенттигинин редакциясы тарабынан түзүлгөн жасалма интеллект