Душанбе, 23 март, – АИ «Корвон Иттилоот». Дар Тоҷикистон низоми нисбатан устувори ихтироъкорӣ, ҳарчанд бо як қатор чолишҳо рӯ ба рӯст, ташаккул меёбад: имрӯз дар кишвар тақрибан 3600 ихтироъкор ба қайд гирифта шудаанд, ки дар самтҳои гуногун — аз тиб ва кишоварзӣ то металлургия, саноат, нақлиёт, электротехника ва сохтмон фаъолият мекунанд.
Бино ба маълумоти Маркази миллии патенту иттилоотии Тоҷикистон, дар соли 2025 дар маҷмӯъ 173 дархост барои ихтироъ пешниҳод гардида, аз онҳо 88-то соҳиби патент шудаанд. Ин нишондиҳанда нисбат ба соли 2024, ки 118 дархост ба қайд гирифта шуда буд, зиёд мебошад. Ҳамин тавр, афзоиш 55 дархостро ташкил дода, аз фаъол гардидани фаъолияти илмӣ-техникӣ шаҳодат медиҳад.
Роҳбари Марказ Мирзо Исмоилзода таъкид намуд, ки як ихтироъ метавонад чанд муаллиф дошта бошад, аммо патент ҳамчун объекти ягона ба қайд гирифта мешавад ва ҳуқуқи ҳамаи муаллифон ҳифз мегардад.
Консентратсияи бештари ихтироъкорон дар соҳаҳои тиб, кишоварзӣ ва фармасевтика ба назар мерасад — соҳаҳое, ки бевосита ба сифати зиндагии аҳолӣ вобастаанд. Ба гуфтаи Исмоилзода, як қисми ихтироот аллакай дар амал татбиқ шудаанд.
Аз ҷумла, як қатор асбобҳои тиббии сохтаи ихтироъкорони тоҷик дар муассисаҳои тандурустӣ, аз ҷумла дар амалиёти ҷарроҳӣ, васеъ истифода мешаванд. Ин ҳолат аз гузариши баъзе ихтироот аз муҳити илмӣ ба бахши воқеии иқтисод шаҳодат медиҳад.
Дар солҳои 2012–2023 дар кишвар 1008 ихтироъ патент гирифта, аз онҳо беш аз 260-то дар амал татбиқ шудаанд. Қисми боқимондаи ихтироот дар марҳилаи такмил, санҷиш ё ҷустуҷӯи сармоягузорон қарор доранд.
Ихтирооти олимони тоҷик доираи васеи самтҳоро фаро мегиранд: тиб, металлургия, саноати хӯрокворӣ ва кимиё, сохтмон, энергетика, мошинсозӣ, байторӣ ва бахши аграрӣ.
Бо вуҷуди ин, монеаи асосӣ тиҷоратикунонии ихтироот боқӣ мемонад. Аксари онҳо танҳо шаҳодатномаҳои татбиқи озмоишӣ доранд ва барои баромадан ба сатҳи истеҳсолоти саноатӣ сармоягузорӣ зарур аст.
Яке аз мушкилоти системавӣ набудани шумораи кофии баҳогузорони касбӣ дар соҳаи моликияти зеҳнӣ мебошад. Дар натиҷа, ихтироъкорон аксаран арзиши ихтирооти худро мустақилона, бо такя ба аҳамият ва хароҷоти сарфшуда муайян мекунанд.
Барои ҳалли ин масъала, бо иштироки Донишгоҳи славянии Русияву Тоҷикистон барномаҳои таълимӣ оид ба омода намудани мутахассисон дар соҳаи баҳодиҳии моликияти зеҳнӣ амалӣ мешаванд.
Дар соли 2025 олимони тоҷик як қатор ихтироотро муаррифӣ намуданд, ки самти амалии илмро инъикос мекунанд:
- сӯзани махсуси ҷарроҳӣ, ки гузоштани дарзҳоро осон мекунад;
- усули гирифтани нуриҳои минералии гуминӣ;
- биоплёнкаи зиддимикробӣ барои дароз намудани муҳлати нигоҳдории маҳсулот;
- технология барои беҳтарсозии хокҳои шӯр;
- дозатори пневматикӣ барои саноати хӯрокворӣ;
- модда барои коҳиш додани сатҳи дуд (смог);
- усули электрохимиявии сайқал додани нуқра;
- дастгоҳ барои ҳосил намудани гидроген бо роҳи электролизи об.
Ин ихтироот ҳам соҳаҳои анъанавӣ ва ҳам самтҳои «иқтисоди сабз» ва рушди устуворро фаро мегиранд.
Давлат пайваста таваҷҷуҳи ҷавононро ба илм ҳавасманд менамояд. Дар кишвар ҳар сол озмуни «Илм — чароғи маърифат» ва ҳар ду сол як маротиба озмуни «Ихтироъкорон ва навоварони Тоҷикистон» баргузор мегардад.
Дар соли 2025 ғолибони озмуни «Илм — чароғи маърифат» 156 нафарро ташкил доданд: 26 нафар ҷойҳои якум, 52 нафар ҷойҳои дуюм ва 78 нафар ҷойҳои сеюмро соҳиб шуданд. Ҳамзамон, дар ду соли охир Гран-при озмун дода нашудааст — бинобар набудани лоиҳаҳое, ки ба талаботи баланд ҷавобгӯ бошанд.
Ҳамин тавр, фаъолияти ихтироъкорӣ дар Тоҷикистон рушд ва гуногунрангиро нишон медиҳад, аммо бо як чолиши асосӣ — гузариш аз идея ба истеҳсолоти оммавӣ — рӯ ба рӯст.
Ҳалли ин масъала тавассути рушди институтҳои баҳодиҳӣ, ҷалби сармоя ва тақвияти робитаи «илм — бизнес» метавонад омили ҳалкунанда дар табдил додани иқтидори зеҳнии кишвар ба манбаи воқеии иқтисодӣ гардад.
Акс: ncpi.tj