Душанбе, 20 март, – АИ «Корвон Иттилоот». Таърихи ҷашн гирифтани Наврӯз дар Тоҷикистон ба ҳазорсолаҳо мерасад. Ин ҷашни қадимии баҳор на танҳо дар анъанаи шифоҳӣ, балки дар ёдгориҳои беназири фарҳангии моддӣ низ таҷассум ёфтааст, ки то имрӯз боқӣ мондаанд.

Яке аз шоҳидони намоёни қадимии Наврӯз — расмҳои рӯдхонаӣ ва деворӣ дар Пенҷакенти Қадим  мебошад, ки ҳамоно паҳлӯҳои нави мероси фарҳангии минтақаи Суғдро намоиш медиҳанд.

Маҳз аҳамияти Пенҷакент дар ёддоштҳои шоҳидон низ таъкид мешавад. Дар аввали солҳои 1990, овозхон Одинаи Хошим ҳангоми сафар ба Саразм ва зодгоҳи Рудаки — деҳаи Панҷруд, андеша мекард, ки чӣ гуна сокинони шаҳри қадим Наврӯзро таҷлил мекарданд. Аз баландии сарчашмаи Қайнар, ки панорамаи водии дарёи Зарафшонро нишон медиҳад, ӯ тасаввур мекард, ки чӣ гуна ҷашнҳои мардумӣ асрҳо пеш баргузор мешуданд.

Тадқиқоти археологӣ ин тасаввуротро тасдиқ мекунанд. Аллакай дар давраи пеш аз ислом Наврӯз — ҷашни навсозии табиат ва оғози сол — дар ин ҷо таҷлил мешуд. Топоними Наврузтеппа дар деҳаи Навобод нишон медиҳад, ки майдонҳои махсуси ҷашн вуҷуд доштанд.

Расмҳои деворӣ аҳамияти махсус доранд. Дар экспозицияи Музеи таърих ва кишваршиносии Пенҷакент фрагменте нигоҳ дошта мешавад, ки ҷамъомади ҷашнии аҳли шаҳракро нишон медиҳад: яке аз шахсиятҳо пиёла ва гули бодомро доштааст — рамзи баҳор ва Наврӯз. Дар композиция инчунин тасвири най — навъи мусиқии суннатӣ, ки ҳамоно ҷашнҳоро ҳамроҳӣ мекунад, ҳаст.

Таҳқиқгарон ба рамзгузории гулҳо диққати махсус медиҳанд. Археолог Александр Якубовский тасвири лолаҳоро рамзи эҳёшавии табиат медонад, Вера Воронина бошад, иртиботи тасвири лоларо бо анъанаҳои баҳории қадим, аз ҷумла ҷашни «Гули сурх», ки дар рӯзҳои Наврӯз таҷлил мешуд ва то асри XX дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон боқӣ монда буд, қайд мекунад.

Кашфиётҳои нав (2001–2002) бо иштироки Борис Маршак ва Александра Машезерская саҳнаро бо боло бардошти байрақи Наврӯз барқарор намуданд — унсури маросимӣ, ки то имрӯз, аз ҷумла дар Афғонистон, боқӣ мондааст.

Ҳамчунин дар расмҳо раққосон, шӯхон ва иштирокчиёни намоишҳои ҷашнӣ бо либосҳои пӯстӣ тасвир шудаанд — унсурҳое, ки бо маросимҳои мардумии имрӯз пайванди визуалӣ доранд.

Кашфиёти охирин — ошёи ҳокимони асрҳои V–VI дар сарчашмаи Кайнар — таърихи қадимии анъанаро боз ҳам тасдиқ намуд: деворҳои ин бино бо нақшу нигори гулҳо, аз ҷумла лолаҳо оро дода шуда, ба рамзҳои баҳорӣ ва маросимҳои Наврӯз ишора мекунанд.

Дар контексти васеътар Наврӯз ҳамчун яке аз қадимтарин ҷашнҳои ҷаҳони эронӣ маъруф аст. Таҳқиқгари бритониёӣ Мэри Бойс пайдоиши онро бо матнҳои Авесто алоқаманд медонад ва таъкид мекунад, ки ин анъана аҷдодии ариёӣ дорад ва баъдан аз ҷониби бисёр халқҳо қабул шудааст.

Расмҳои девории Древний Пенҷикент на танҳо мероси бадеӣ, балки манбаи визуалии таърихӣ мебошанд, ки шаклҳои қадимии таҷлили Наврӯзро сабт мекунанд. Онҳо пайванди анъанаро тасдиқ мекунанд, ки аз асрҳо гузашта, аҳамияти худро нигоҳ дошта, имрӯз низ ҷузъи муҳими шиносномаи фарҳангии мардумони минтақа боқӣ мондааст.

Сурат: Маводҳои бойгонӣ, Музеи таърих ва кишваршиносии Пенҷакент
Манбаъ: Газета “Ҷумҳурият”, 19 март 2011, Т. Солеҳзода, Ш. Қурбонов