Қосимҷомарт Тоқаев, президенти Қазоқистон, дар суханронӣ дар иҷлосияи 5-уми ахири Курултойи миллӣ, самтҳои асосии ислоҳоти бузурги конститутсиониро, ки аз тирамоҳи соли 2025 дар доираи як гурӯҳи кории намояндагӣ амалӣ мешавад, муайян кард.

Тағйироти пешниҳодшуда ба принсипҳои асосии ҳукумат — аз сохтори парлумон то механизмҳои интиқоли қудрат — таъсир мерасонанд ва метавонанд пас аз ислоҳоти соли 2022 як навсозии назарраси Қонуни асосӣ бошанд.

Парлумони якпалатагӣ ва тақсимоти ваколатҳо

Унсури асосии ислоҳот гузариш ба парлумони якпалатагӣ – Қурултой мебошад, ки аз рӯи рӯйхатҳои ҳизбӣ бо ҳадди 5% интихоб карда мешавад.

Бори аввал дар сатҳи конститутсионӣ барои ҷавонон, занон ва шахсони дорои маъюбӣ квотаҳо муқаррар карда шуданд, ки инъикоси ӯҳдадорӣ барои густариши намояндагии иҷтимоӣ дар шохаи қонунгузорӣ мебошад.

Қурултой ваколатҳоеро, ки қаблан байни Маҷлис ва Сенат тақсим шуда буданд, муттаҳид мекунад. Дар баробари дигар корҳо, он ҳоло интихоби аъзои Комиссияи марказии интихобот, Суди Олӣ ва Суди конститутсиониро назорат мекунад. Ин дугонагии низоми парлумониро аз байн мебарад ва масъулиятро барои қарорҳои калидии кадрӣ дар як ниҳод мутамарказ мекунад.

Шӯрои мардумӣ ба ҷои Сенат ва Ҳизби Миллии Конститутсия (ANC)

Пешниҳод мешавад, ки вазифаи намояндагии минтақаҳо, иттиҳодияҳои миллӣ-фарҳангӣ ва ҷомеаи шаҳрвандии ғайриҳизбӣ ба Шӯрои мардумӣ вогузор карда шавад.

Бар хилофи форматҳои қаблӣ — Маҷлиси мардуми Қазоқистон ва Қурултойи миллӣ — ин ниҳоди нав на ҳамчун мақоми машваратӣ, балки ҳамчун як ниҳоди давлатӣ бо ҳуқуқи ташаббуси қонунгузорӣ ҷойгир шудааст.

Ҳамин тариқ, вазифаҳои парлумонии Сенат ба Қурултой ва вазифаҳои намояндагии он ба Шӯрои мардумӣ интиқол дода мешаванд, ки ин тақсимоти равшантари нақшҳоро байни сатҳҳои сиёсӣ ва давлатии ҳукумат ба вуҷуд меорад.

Бозгашти ниҳоди ноиби президентӣ ва мантиқи гузариш

Як маҷмӯи алоҳидаи ислоҳот ба гузариши қудрат дахл дорад. Он барқарор кардани институти интихоботи барвақти президентӣ – механизме, ки то соли 1998 дар Конститутсия вуҷуд дошт – пешниҳод мекунад. Дар айни замон, вазифаи ноиби президент, ки дар миёнаҳои солҳои 1990-ум барҳам дода шуда буд, дар Қонуни асосӣ барқарор карда мешавад.

Вазифаҳои Котиби давлатӣ ва Мушовири давлатӣ, ки дар солҳои охир ҷорӣ карда шуданд, асосан як қатор вазифаҳоеро иҷро мекарданд, ки ба вазифаҳои ноиби президент монанд буданд. Ҳоло ин сохтор эътирофи мустақими конститутсионӣ гирифтааст.

Муқаддима ва чаҳорчӯбаи идеологии нав

Ҳамчунин навсозии муқаддимаи Конститутсия ба нақша гирифта шудааст. Интизор меравад, ки он муқарраротро дар бораи пайвастагӣ бо шаклҳои таърихии давлатдорӣ ва консепсияи "Қазоқистони одилона" дар бар гирад, ки Тоқаев онро ҳамчун пояи идеологии раёсати ҷумҳурии худ таблиғ мекунад. Ҳамин тариқ, Қонуни асосӣ андозаи арзишӣ ва рамзии бештарро ба даст хоҳад овард.

Назари коршиносон: Тақвияти парламентаризм дар доираи модели президентӣ

Чунон ки коршиносони қазоқистонӣ қайд мекунанд, тағйироти пешниҳодшуда набояд ҳамчун радди шакли президентии идоракунӣ, балки ҳамчун таҳаввулоти модели кунунӣ баррасӣ шаванд.

«Ислоҳот барои гузаштан ба конфигуратсияи сиёсии мутавозинтар бо нақши тақвиятёфтаи парлумон равона шудааст. Дар айни замон, Қазоқистон ҳадафи табдил шудан ба ҷумҳурии парлумонӣ надорад», – таъкид мекунад коршинос Т. Мармонтова.

Ба гуфтаи вай, яке аз ҳадафҳои ислоҳот беҳсозии низоми идоракунӣ, аз ҷумла дар сатҳи минтақавӣ мебошад. Ислоҳоти конститутсионии соли 2022 аллакай заминаро барои рушди парламентаризм, тақсимоти дубораи ваколатҳо байни шохаҳои ҳокимият ва тағйир додани принсипҳои ташаккули парлумонӣ гузошт. Марҳилаи кунунии ислоҳот аз ҷиҳати миқёс бо ин тағйирот қобили муқоиса аст ва метавонад тақрибан ба 40 моддаи Конститутсия таъсир расонад.

Кишвар барои чӣ омодагӣ мебинад?

Комиссияи махсуси конститутсионӣ баррасии ниҳоии ташаббусҳоро анҷом дода, лоиҳаи қонуни дахлдорро таҳия мекунад. Баъдан, мақомот қарор медиҳанд, ки оё тағйироту иловаҳоро ба раъйпурсии миллӣ пешниҳод кунанд ё не.

Дар маҷмӯъ, сохтори нави институтсионалӣ ба вуҷуд меояд:

• Қурултой маркази ҳокимияти қонунгузор аст;
• Шӯрои мардумӣ намояндагии ҷамъиятии институтсионалӣ аст;
• Ноиби президент унсури таъмини пайвастагии қудрат аст;
• Конститутсияи навшуда ҳуҷҷатест, ки самти сиёсии кунуниро инъикос мекунад.

Қазоқистон ба марҳилаи тағйироти амиқи институтсионалӣ ворид мешавад, ки натиҷаи он на танҳо аз формулаҳои ҳуқуқӣ, балки аз он вобаста аст, ки механизмҳои нав дар амалия то чӣ андоза татбиқ мешаванд.

Нозири сиёсӣ   М. Улюмбетова

Акс : Ақорда