Душанбе, 08 июн, – АИ «Корвон Иттилоот». Зиёда аз сад сол пеш дар бозорҳои антиқаи Ҳиндустони Бритониё ашёи пурасрори тиллоиву нуқрагин пайдо шуданд, ки пайдоиши онҳо муддати тӯлонӣ номаълум боқӣ мемонд. Имрӯз ин бозёфтҳо бо номи Хазинаи Амударё ё «Ганҷинаи Окс» маъруф буда, яке аз муҳимтарин далелҳои шаҳомати Бохтари бостон ва сарвати фарҳангии сарзамини Тоҷикистони имрӯза ба шумор мераванд.
Таърихи ин ганҷина ба достони саргузаштӣ монанд аст. Дар охири асри XIX дар бозори шаҳри Равалпиндӣ тангаҳои тиллоиву нуқрагини асрҳои V–III то милод пайдо шуданд, ки дар давлатҳои гуногуни ҷаҳони қадим — аз Эрони Ҳахоманишӣ то салтанатҳои эллинистӣ сикка зада шуда буданд. Баъдан ба бозор дастпонаҳо, ҳайкалчаҳо, зарфҳо ва дигар ашёи қиматбаҳо низ ворид гардиданд.
Баъдтар муҳаққиқон ба хулоса омаданд, ки ин бозёфтҳо соли 1877 дар соҳили Амударё, дар минтақаи ёдгориҳои қадимаи Тахти Сангин ва Тахти Қубод, дар ҳудуди Тоҷикистони имрӯз пайдо шудаанд. Маҳз ҳамин ҷо, дар қалби Бохтари таърихӣ, яке аз марказҳои бузурги тамаддуни Шарқи қадим ҷойгир буд.
Сарнавишти ганҷина низ аз пайдоиши он камтар ҷолиб нест. Тибқи маълумоти таърихӣ, чанд тоҷири бухороӣ ин ашёҳоро харидорӣ намуда, мехостанд онҳоро тавассути Афғонистон интиқол диҳанд. Дар роҳ корвони онҳо аз ҷониби қабилаҳои кӯчманчӣ ғорат гардид. Танҳо бо дахолати ҷасуронаи афсари англис Френсис Чарлз Бертон ин сарватҳои бебаҳо дубора ба соҳибонашон баргардонида шуданд.
Минбаъд қисми зиёди ашёҳо дар бозорҳои Ҳиндустони Бритониё ба таври ҷудогона фурӯхта шуданд. Ҷамъоварӣ ва муттаҳид сохтани онҳо ба антиквари маъруфи англис Огастес Уоллстон Френкс муяссар гардид. Ӯ ин маҷмӯаро бо номи қадимаи юнонии Амударё — Оксус номгузорӣ кард ва ба ин васила онро барои илми ҷаҳонӣ ҳифз намуд.
Имрӯз Хазинаи Амударё тақрибан 180 ашёи ҳунарии тиллоиву нуқрагин ва зиёда аз ҳазор тангаи қадимаро дар бар мегирад. Дар байни онҳо аробаҳои хурди тиллоӣ, ҳайкалчаҳои одамон ва ҳайвонот, зарфҳои маросимӣ, ангуштаринҳо, овезаҳо ва дастпонаҳои машҳур бо сари грифонҳо мавҷуданд.
Ин дастпонаҳо шоҳкори санъати заргарии аҳди Ҳахоманишиён ба ҳисоб мераванд. Аммо таҳқиқоти муосир нишон медиҳанд, ки намуди аслии онҳо боз ҳам бошукӯҳтар будааст. Кандакориҳои амиқи болҳо ва думҳои грифонҳо замоне бо сирдори ранга, фирӯза ва лоҷвард пур карда шуда буданд ва ба онҳо намуди воқеан шоҳона мебахшиданд.
Аз нигоҳи илмӣ аробаи тиллоии хурд низ аҳамияти бузург дорад. Дар он ронанда ва шахси олимақом бо либосҳои аҳди Ҳахоманишиён тасвир ёфтаанд. Барои таърихшиносон ин яке аз нодиртарин намунаҳои сеандозаи нақлиёти ҷаҳони қадим ба шумор меравад.
Гурӯҳи махсуси бозёфтҳоро лавҳаҳои тунуки тиллоӣ ташкил медиҳанд, ки дар онҳо симои одамон тасвир шудааст. Ба ақидаи бисёре аз олимон, инҳо туҳфаҳои назрӣ будаанд, ки ибодаткунандагон барои шифо ё амалӣ гардидани орзуҳои худ ба маъбад тақдим мекарданд. Дар баъзе лавҳаҳо одамон бо шохаҳои муқаддаси барсом тасвир шудаанд, ки онҳоро бевосита бо ойинҳои зардуштӣ мепайвандад.
Маҳз ҳамин далелҳо имрӯз фарзияи пайдоиши маъбадии хазинаро аз ҳама муътамадтар мегардонанд. Солҳои зиёд баҳс идома дошт, ки оё ин сарвати як хонадони ашрофии бохтарӣ, ганҷинаи шоҳон ё хазинаи маъбад будааст.
Нуқтаи гардиш дар ин баҳс кофтуковҳои бостоншиносии асри XX дар Тахти Сангин гардид. Дар ин ҷо бостоншиносони шӯравӣ Маъбади машҳури Оксро кашф намуданд. Артефактҳои ёфтшуда аз ҷиҳати услуб ва техникаи иҷро ба ашёи Хазинаи Амударё хеле шабоҳат доштанд. Ин бозёфтҳо фарзияи маъбадӣ будани ганҷинаро тақвият бахшиданд.
Аҳамияти Хазинаи Амударё аз доираи бостоншиносӣ хеле фаротар меравад. Дар ин ашё анъанаҳои ҳунарии Эрони Ҳахоманишӣ, ҷаҳони эллинӣ, Бохтари бостон ва фарҳанги халқҳои кӯчманчии саҳроҳои Авруосиё ба таври нодир бо ҳам омехта шудаанд. Ҳар як бозёфт аз робитаҳои густурдаи фарҳангӣ дар чорроҳаи тамаддунҳо беш аз ду ҳазор сол пеш шаҳодат медиҳад.
Имрӯз қисми зиёди ин маҷмӯаи беназир дар Осорхонаи Бритониё нигоҳдорӣ мешавад. Бо вуҷуди ин, Хазинаи Амударё бахши ҷудонашавандаи мероси таърихии Тоҷикистон маҳсуб меёбад. Ин ганҷина ёдовар мешавад, ки водии Амударё на канори ҷаҳон, балки яке аз марказҳои асосии тамаддуни қадим буд, ки ба рушди фарҳанги минтақаҳои васеи Авруосиё таъсири амиқ гузоштааст.
Тадқиқоти илмии Хазинаи Амударё то ҳол идома доранд ва ҳар кашфиёти нав инсониятро ба фаҳмиши амиқтари яке аз асрортарин ганҷинаҳои Бохтари бостон наздиктар месозад.
АКС: Муаллифи муҳтавои рақамӣ Алманахи дониш