Душанбе, 6 октябр, – АИ «Корвон Иттилоот». Кӯли Сарез, ки дар ҳудуди Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон дар ҳавзаи Амударё, дар шохаи рости дарёи Панҷ — дарёи Бартанг, дар 143 километрии резишгоҳи он ҷойгир шудааст, яке аз муҳимтарин ва ҳамзамон нигаронкунандатарин объектҳои табиии Осиёи Марказӣ боқӣ мемонад. Ин минтақа аз рӯйи харитаи сейсмикӣ минтақаи зилзилавии 9 балл ҳисоб мешавад, ки чунин заминларзаҳо тақрибан ҳар 100 сол такрор мешаванд.
Кӯл соли 1911 дар натиҷаи заминларзаи пурқувват ба вуҷуд омадааст. Рӯзи 18 феврали соли 1911 соати 18:41 Помири Марказиро заминларзаи шадид бо тавонаи 9–10 балл ва магнитудаи 7,4 ба ларза овард. Зилзила қисми зиёди Помир ва шимоли Афғонистонро фаро гирифт. Дар минтақаи деҳаи Усой аз баландии 4500 метр аз сатҳи баҳр тақрибан 2 миллиарду 200 миллион метри мукааб сангу хок фурӯ рехт ва дар як лаҳза сарбанди азими табиӣ ба вуҷуд омад.
Лағжиш водиро бо паҳноии то 1,5 километр баста ва масоҳати 17,2 километрро фаро гирифт. Зери он як умр қишлоқи Усой бо боғу даштҳо, хонаҳо, ҳайвонот, наботот ва 54 нафар аҳолӣ нопадид шуд. Ба хотираи фоҷиа ба ин лағжиш номи Усой гузошта шуд. Дарозии лағжиш аз 4,3 то 5,3 километр, баландии он аз 703 то 799 метрро ташкил дод. Ҷараёни дарёи Мурғоб барои чор сол пурра қатъ гардид.
Дар охири моҳи октябри соли 1911 оби ҷамъшуда қишлоқи Сарезро, ки аз лағжиш дар масофаи 20 километр воқеъ буд, зери об монд. Ҳамин тавр кӯли нав ташкил шуда, номи Сарезро гирифт. Баъди ду сол зери об ҳамчунин қишлоқҳои Нисор, Дашт ва Ирхот монданд. Аҳолии онҳо ба водии Бартанг кӯчиданд. Имрӯз дарозии кӯл тақрибан 75 километр ва чуқурии он аз 200 то 500 метрро ташкил медиҳад.
Барои ташхис ва таҳқиқи обанбори нав дар Маркази Помир якчанд гурӯҳи экспедитсионӣ ташкил карда шуд. Соли 1913 дар ҳайати муҳандиси кӯҳӣ Д.Д. Букинич ва топографи ҳарбӣ подполковник Г.А. Шпилько, соли 1915 бошад таҳти роҳбарии И.А. Преображенский мутахассисон ба муоинаи кӯли Сарез пардохтанд. Мақсади асосӣ на танҳо тасвир ва ба харита ворид кардани кӯл, балки арзёбии мустаҳкамии сарбанди табиӣ буд.
Букинич ба хулосае омад, ки лағжиш мустаҳкам нест. Шпилько, баръакс, тасдиқ кард, ки кӯл дар ҳеҷ ҳолат лағжишро хароб карда наметавонад. Ин хулосаро Преображенский низ тасдиқ намуда гуфт, ки бо мурури вақт аз қабатҳои сарбанд об ҷорӣ мешавад ва ин нишон медиҳад, ки қабати поёнӣ хеле мустаҳкам ҷойгир шудааст. Ба ақидаи ӯ, асос надорад интизор шудан, ки ягон вақт аз таъсири фишори калони об лағжиш вайрон шавад. Ҷоришавии об таассуроти ҷараёни муқаррариро ба вуҷуд меорад, вале хатари вайроншавии ногаҳониро нишон намедиҳад.
Беш аз як аср пас кӯли Сарез ҳанӯз ҳам таваҷҷуҳи олимон, муҳандисон ва мақомоти ҳифзи гражданиро ба худ ҷалб мекунад. Ҳаҷм ва баландии сарбанд объектро дар сурати заминларзаи шадид ё тағйири назарраси реҷаи гидрологӣ потенсиалан хатарнок месозад. Ҳамзамон арзёбиҳои таърихии муҳаққиқони аввалин ва усулҳои муосири мониторинг имкон медиҳанд, ки байни дарки хатарҳои табиӣ ва зарурати зиндагӣ ва рушд дар ин минтақаи беназири баланкӯҳ тавозун нигоҳ дошта шавад. Кӯли Сарез ҳамзамон ёдгории табиат, шаҳодати қудрати геологии Помир ва ёдоварии доимии аҳамияти назорати системавии вазъи сейсмикӣ ва гидрологӣ дар Бадахшони Кӯҳӣ боқӣ мемонад.
АКС: https://dwc.kg/