سیاست بین‌الملل معاصر اغلب شبیه یک بازی شطرنج است، جایی که در پشت ظاهر آداب دیپلماتیک، محاسبات عمل‌گرایانه سختی نهفته است.
برای مدت طولانی، مذاکرات در مورد توافق‌نامه‌های مهاجرتی بین اتحادیه اروپا و کشورهای آسیای مرکزی در سایه محافل دیپلماتیک باقی ماند.
با این حال، بیانیه‌ای از جینبک کولوبایف، وزیر امور خارجه قرقیزستان، این بحث را به عرصه عمومی کشاند و تفاوت‌های اساسی در رویکردهای طرفین به امنیت، حاکمیت و مشارکت را برجسته کرد.
ماهیت جنجال ناشی از آن بسیار ساده بود: بروکسل به بیشکک «یک رژیم ویزای ساده در ازای پذیرش مهاجران غیرقانونی اخراج شده از اروپا» پیشنهاد داد. پاسخ طرف قرقیز فوری و خویشتن‌دارانه، اما قاطع بود: شرایط غیرقابل قبول بود.
موضع رسمی بیشکک نه چندان ناشی از اکراه در گفتگو، بلکه ناشی از تمایل به محافظت از چشم‌انداز اجتماعی و حقوقی داخلی در برابر خطراتی است که بسیار فراتر از مرزهای منطقه سرچشمه می‌گیرند.
عدم تقارن مشارکت و مسائل امنیتی
وضعیت فعلی، عدم تقارن سیستمی را که به طور فزاینده‌ای با ابتکارات اتحادیه اروپا در قبال کشورهای مستقل مشترک‌المنافع همراه است، آشکار کرده است.
قصد نهادهای اروپایی برای هدایت جریان مهاجران غیرقانونی از خاورمیانه و شمال آفریقا به خاک کشورهای ثالث، با مقاومت منطقی پایتخت‌های آسیای مرکزی مواجه شده است.
برای بیشکک، آستانه و تاشکند، استقرار فرضی مراکز ترانزیت یا اردوگاه‌ها برای اخراج‌شدگان چیزی بیش از یک چالش لجستیکی است. این یک چالش پیچیده است:
- فشار اجتماعی-اقتصادی: ایجاد زیرساخت برای اسکان و خدمت‌رسانی به هزاران شهروند خارجی نیازمند منابعی است که بودجه‌های منطقه‌ای بر شهروندان خود متمرکز می‌کنند.
- مسائل امنیت ملی: در چارچوب مبارزه سیستماتیک علیه افراط‌گرایی، ورود جریان‌های مهاجرتی کنترل‌نشده، خطر بالقوه نفوذ عناصر رادیکال را به همراه دارد.
تناقض این وضعیت با تحولات داخلی در خود اتحادیه اروپا تشدید می‌شود. در حالی که بروکسل از شرکای خود می‌خواهد در پذیرش افراد بدون وضعیت قانونی انعطاف‌پذیری نشان دهند، خود کشورهای اروپایی دائماً در حال تشدید کنترل‌های داخلی هستند.
نمونه بارز این دوگانگی، تصمیم لیتوانی برای تعطیلی موقت مراکز صدور ویزای خود در قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان به بهانه تقویت اقدامات امنیتی بود.
نتیجه یک تضاد است: قاره اروپا در حال ساخت فیلترهای ورودی جدید است و همزمان به آسیای مرکزی نقش یک منطقه حائل را می‌دهد.
شرط بندی روی پتانسیل درونی: جایگزینی برای معاملات
رد طرح پیشنهادی، رهبری قرقیزستان را بر آن داشت تا اولویت‌های خود را با وضوح بیشتری اعلام کند. به جای تلاش برای سازش‌هایی که می‌تواند تنش اجتماعی ایجاد کند، تمرکز بر توسعه سرمایه انسانی خود است.
طبق گزارش وزارت کار، تأمین اجتماعی و مهاجرت جمهوری قرقیزستان، تعداد قابل توجهی از شهروندان قرقیزستان همچنان در خارج از کشور مشغول به کار هستند. فدراسیون روسیه از نظر تاریخی، مسیر اصلی مهاجرت نیروی کار بوده است، اگرچه گروه‌های قابل توجهی از مهاجران در قزاقستان، ترکیه و ایالات متحده نیز شکل گرفته‌اند.
امروز، بیشکک در تلاش است تا جهت خود را تغییر دهد:
رئیس جمهور سادیروف جپاروف بارها با اشاره به تقاضای رو به رشد نیروی کار در بازار کار داخلی، بر لزوم ایجاد شرایط برای بازگشت هموطنان تأکید کرده است.
کلید بازگشت شهروندان، توسعه برنامه‌های مسکن یارانه‌ای از طریق شرکت وام مسکن دولتی است که مسکن و ثبات را در وطن آنها تضمین می‌کند.
عمل‌گرایی به جای سازش
رویدادهای پیرامون ابتکار مهاجرت اتحادیه اروپا به شاخص مهمی از بلوغ سیاست‌های خارجی کشورهای آسیای مرکزی تبدیل شده است.
بیشکک نشان داده است که عمل‌گرایی اقتصادی و ویزا نمی‌تواند بر مسائل امنیت ملی و ثبات بلندمدت غلبه کند.
رد توافق‌های مشکوک، نشانه‌ای از انزواطلبی نیست، بلکه پیامی روشن به شرکا است: گفتگو تنها در شرایط برابر و بدون تحمیل هزینه‌های اجتماعی و ژئوپلیتیکی دیگران به قلمروهای مستقل امکان‌پذیر است.
ناظر سیاسی IA Karavan Info، آ. ارکینبایف
عکس: جف جی. میچل / گتی / سرویس مطبوعاتی وزارت امور خارجه جمهوری قرقیزستان