رویدادهای اخیر در روسیه نشان میدهد که سیاستهای مسکو را نمیتوان صرفاً در چارچوب عملیات نظامی ویژه (SMO) در اوکراین و مناطق مرزی روسیه تحلیل کرد. آنچه امروز در کرملین در حال انجام است، بخشی از یک استراتژی گستردهتر برای حفظ قدرت، افزایش نفوذ و تقویت جایگاه روسیه در نظم بینالمللی آینده است. ولادیمیر پوتین همزمان تلاش میکند تا از قابلیتهای نظامی، دیپلماتیک، اقتصادی و ژئوپلیتیکی کشورش برای تبدیل روسیه از یک بازیگر صرفاً منطقهای به یکی از قطبهای تعیینکننده نظام جهانی استفاده کند.
بدون شک منطقه نظامی مرکزی مهمترین مسئله امنیتی روسیه در سالهای اخیر بوده است، اما برای مسکو، این خصومتها چیزی بیش از یک مسئله نظامی است. اوکراین به میدانی برای آزمایش روسیه، ایالات متحده و اروپا تبدیل شده است تا ببینند آیا میتوانند موازنه قدرت را تغییر دهند یا خیر. از دیدگاه کرملین، نتیجه این بحران میتواند بر آینده امنیت اروپا، گسترش ناتو، روابط روسیه با غرب و حتی ساختار امنیتی برای دهههای آینده تأثیر بگذارد.
به همین دلیل، ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، همزمان با مدیریت رویدادهای میدانی، در دیپلماسی نیز فعال است. رایزنیها با رهبران کشورهای مختلف، از جمله کشورهای خارج از محور غرب، نشان میدهد که روسیه به دنبال گسترش دامنه دیپلماتیک خود فراتر از اروپا و آمریکا است. برای مسکو، روابط با کشورهای خاورمیانه، آسیا، آفریقا و دیگر قدرتهای مستقل صرفاً یک انتخاب اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از تلاش برای ایجاد شبکهای از روابط سیاسی است که وابستگی روسیه به غرب را کاهش میدهد.
در همین حال، امارات متحده عربی و دیگر کشورهای تأثیرگذار در منطقه اهمیت فزایندهای پیدا میکنند. این روابط به روسیه اجازه میدهد تا کانالهای ارتباطی خود را در شرایط بحرانی حفظ کند و نشان میدهد که مسکو، علیرغم فشار غرب، هنوز میتواند با طیف گستردهای از بازیگران جهانی تعامل داشته باشد.
اما عنصر مهمتر سیاست پوتین، حفظ «استقلال در تصمیمگیری» است. کرملین به خوبی میداند که قدرت روسیه به چیزی بیش از تعداد سربازان، تجهیزات نظامی یا منابع انرژی بستگی دارد. قدرت واقعی زمانی ساخته میشود که یک کشور بتواند سیاستهای خود را بدون تسلیم شدن در برابر فشارهای خارجی دنبال کند. از این منظر، تحریمهای اقتصادی غرب چیزی بیش از یک تهدید برای روسیه است؛ آنها همچنین تابآوری اقتصادی و توانایی مسکو در ایجاد مسیرهای توسعه جایگزین را آزمایش میکنند.
در سالهای اخیر، روسیه تلاش کرده است تا روابط اقتصادی و سیاسی خود را با قدرتهایی مانند چین، هند و خاورمیانه گسترش دهد. این روند نشان دهنده ظهور تدریجی جهانی است که در آن قدرت در یک مرکز واحد متمرکز نیست.
روسیه بزرگترین قدرت هسته ای جهان است و نادیده گرفتن نقش آن در معادلات جهانی می تواند عواقب جدی برای سایر بازیگران داشته باشد. هرگونه تلاش برای حذف یا کاهش نقش مسکو در معادلات ژئوپلیتیک، صرف نظر از توانایی های نظامی، اقتصادی و دیپلماتیک آن، می تواند موازنه قدرت را بر هم بزند و عواقب جدی برای نظم جهانی داشته باشد.
از سوی دیگر، برگزاری جلسات شورای امنیت روسیه و توجه مداوم نخبگان سیاسی مسکو به وقایع جنگ نشان میدهد که موضوع امنیت ملی همچنان در بالاترین سطح تصمیمگیری در روسیه قرار دارد. این موضوع از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا نشان میدهد که کرملین جنگ اوکراین را یک مشکل بلندمدت میداند، نه یک بحران کوتاهمدت که بتوان آن را از طریق یک توافق سیاسی ساده حل کرد.
با این حال، مذاکرات ممکن است در آینده تعیینکننده باشند. هیچ جنگی صرفاً از طریق نیروی نظامی پایان نمییابد. در نهایت، تعادل ایجاد شده در میدان نبرد باید به یک توافق سیاسی تبدیل شود. هر چه هر دو طرف بیشتر احساس کنند که هزینههای ادامه جنگ از مزایای بالقوه آن بیشتر است، دیپلماسی اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
بنابراین، برای درک سیاستهای پوتین، نباید هر یک از اقدامات روسیه را به صورت جداگانه در نظر گرفت. گفتگوهای دیپلماتیک، اقدامات نظامی، روابط اقتصادی، همکاری با کشورهای غیرغربی و مواضع کرملین، همه بخشهایی از یک پازل بزرگتر هستند. سوال اصلی این نیست که روسیه امروز در یک زمینه خاص چه میکند؛ سوال مهمتر این است که مسکو برای چه نوع نظم جهانی آماده میشود.
پاسخ کرملین واضح به نظر میرسد: روسیه میخواهد استقلال استراتژیک خود را در یک جهان چندقطبی حفظ کند و مانع از آن شود که تصمیمات مربوط به امنیت و آینده اروپا و جهان منحصراً در واشنگتن یا پایتختهای غربی گرفته شود.
از این منظر، روسیه اکنون نه تنها در حال تعیین سرنوشت درگیری در اوکراین است: بلکه جایگاه خود را در نظم جهانی آینده نیز تعیین میکند. شاید اهمیت واقعی سیاستهای پوتین دقیقاً در همین نکته نهفته باشد: مبارزه برای توازن قدرت در جهان پس از بحران اوکراین.
مهدی نوری، کارشناس مستقل
عکس: هوش مصنوعی تولید شده توسط هیئت تحریریه خبرگزاری کاروان اینفو