( در حاشیه انتخابات مجلس نهم دومای دولتی فدراسیون روسیه)
لحظاتی وجود دارد که مردم تا آخر عمرشان به یاد می‌آورند. مثلاً روزی که برای اولین بار با گذرنامه روسی به حوزه رأی‌گیری می‌روند. برای برخی، این یک روال عادی مدنی است؛ برای برخی دیگر، حس مسئولیت جدید و تعلق به کشوری است که بخشی از آن شده‌اند.
از ۱۸ تا ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶، تعداد زیادی از این افراد وجود داشتند. در میان آنها شهروندان روسی با اصالت تاجیک، افرادی با سنین و پیشینه‌های مختلف دیده می‌شدند. برخی مدت زیادی در روسیه زندگی کرده بودند، برخی در آنجا متولد شده بودند و برخی دیگر در کودکی به همراه والدین خود آمده و به تدریج بخشی از جامعه روسیه شدند.
تا همین اواخر، تاجیک‌ها در زندگی عمومی روسیه اغلب به عنوان افرادی که برای کسب درآمد به روسیه آمده‌اند، به تصویر کشیده می‌شدند: کارگران ساختمانی، فروشندگان، رانندگان یا کارگران. این تصویر چنان ماندگار شد که گاهی اوقات خود فرد – تحصیلات، حرفه، خانواده و تاریخچه شخصی او – را پنهان می‌کرد.
اما زندگی معمولاً پیچیده‌تر از حد معمول است. بسیاری از کسانی که زمانی در جستجوی کار به روسیه آمده بودند، سرانجام شهروند آن شدند، در اینجا تشکیل خانواده دادند، تحصیل کردند، کسب و کار خود را راه اندازی کردند و زندگی فرزندانشان را با این کشور پیوند دادند.
اخذ تابعیت، جایگاه یک فرد را تغییر می‌دهد. فرد نه تنها گذرنامه دریافت می‌کند، بلکه حقوق جدید و به همراه آن، مسئولیت‌های جدیدی نیز به دست می‌آورد. از جمله آنها مشارکت در زندگی سیاسی کشور است.
برای بسیاری، انتخابات به این معنا به اولین نقطه تماس ملموس با دولت تبدیل می‌شود، نه دیگر به عنوان محل سکونت یا کار، بلکه به عنوان کشور خودشان.
تعیین دقیق تعداد شهروندان روسی تاجیک تبار که در انتخابات سپتامبر شرکت کردند، غیرممکن است. آمار انتخابات بر اساس قومیت گردآوری نشده است. سرشماری سال ۲۰۲۰ بیش از ۳۵۰ هزار نفر را ثبت کرده است که خود را تاجیک معرفی کرده‌اند، اما این رقم شامل همه شهروندان روسی تاجیک تبار نمی‌شود: برخی قومیت متفاوتی را ذکر کردند، در حالی که برخی دیگر ترجیح دادند اصلاً قومیتی را ذکر نکنند.
اما شاید خود آمار در اینجا مهمترین عامل نباشد. هیچ قسمتی در برگه رأی وجود ندارد که نشان دهنده اصالت فرد باشد. در برابر قانون و قبل از فرآیند رأی گیری، فرد قبل از هر چیز به عنوان یک شهروند عمل می کند. شاید این یکی از ویژگی های هویت جدید باشد – حفظ ریشه های خود در عین حال که همزمان خود را بخشی از جامعه روسیه می داند.
انتخابات از نگاه ناظران
در روزهای سپتامبر، محمدعلی محمدالله وطن‌زاده، رئیس کمیته تضمین مبانی قانون اساسی، حقوق و آزادی‌های بشر و مدنی و حاکمیت قانون مجلس ملی تاجیکستان، به عنوان رئیس گروهی از ناظران بین‌المللی از مجمع بین‌المجالس کشورهای عضو جامعه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع در سن پترزبورگ بود.
برای تاجیکستان، مشارکت در نظارت بر انتخابات روسیه صرفاً یک موضوع رسمی نبود. روسیه محل زندگی جامعه بزرگی از تاجیک‌ها است که بسیاری از آنها تابعیت روسیه را دارند و مستقیماً در زندگی عمومی این کشور دخیل هستند.
به گفته شرکت‌کنندگان در این رصد، روند انتخابات و مبارزات انتخاباتی پارلمانی مطابق با هنجارهای تعیین‌شده سازماندهی شده بود.
به گفته نمایندگان جامعه تاجیک، فضای حوزه‌های رأی‌گیری عموماً آرام بود. برای خود رأی‌دهندگان، چیزهای ملموس بسیار مهم‌تر از ارزیابی‌های سیاسی پرسروصدا بودند: فرصت رفتن به حوزه رأی‌گیری، رأی دادن و بازگشت به زندگی عادی.
در جریان جلسات با نمایندگان جوامع، همچنین درخواست‌هایی مبنی بر اجتناب از تحریکات و عدم انتقال اختلافات سیاسی به حوزه روابط بین قومی مطرح شد.
ما همین الان هم بخشی از این کشور هستیم.»
مقیم مایبالیف، رئیس جامعه تاجیک‌ها در منطقه تور، درباره چگونگی تغییر نگرش تاجیک‌ها نسبت به شهروندی روسیه صحبت کرد.
به گفته مایبالیوف، شهروندان روسی تاجیک تبار به طور فزاینده‌ای در زندگی عمومی مشارکت می‌کنند. این تغییرات به ویژه در میان جوانانی که در شهرهای روسیه بزرگ شده‌اند، از مدرسه یا دانشگاه اینجا فارغ‌التحصیل شده‌اند و دیگر روسیه را نه به عنوان اقامتگاه موقت والدینشان، بلکه به عنوان محیط طبیعی خود می‌بینند، قابل توجه است.
ترکیب دو فرهنگ به ویژه در این نسل قابل توجه است. در خانه، زبان تاجیکی، سنت‌های خانوادگی، احترام به بزرگان، آشپزی، موسیقی و خاطرات سرزمین مادری‌شان باقی مانده است. در مدرسه، دانشگاه و محل کار، آنها زبان روسی، محیط آموزشی و حرفه‌ای روسیه و دوستان و همکارانی از ملیت‌های مختلف را تجربه می‌کنند. برای یک جوان، اینها دیگر دو دنیای جداگانه نیستند، بلکه یک زندگینامه واحد هستند.
مایبالیف یک عبارت ساده را بیان کرد که شاید بهتر از بسیاری از فرمول‌های رسمی، نگرش بخشی از جامعه نسبت به شهروندی را توضیح دهد: «اگر ما شهروندی روسیه را پذیرفته‌ایم، پس باید از قوانین آن پیروی کنیم و برای خیر این کشور تلاش کنیم.»
هیچ چیز غیرعادی در مورد این کلمات وجود ندارد. اما سادگی آنها دقیقاً همان چیزی است که آنها را بسیار گویا می‌کند. شهروندی حقوق است، اما مسئولیت نیز هست. و مسئولیت با پیش پا افتاده‌ترین چیزها آغاز می‌شود: اطاعت از قانون، کار کردن، بزرگ کردن فرزندان، پرداخت مالیات و مشارکت در زندگی شهر و کشور خود.
به گفته مایبلیف، جامعه تاجیک در منطقه تور مدت‌هاست که با مقامات منطقه‌ای ارتباطات کاری خود را حفظ کرده و در حل مسائل مربوط به زندگی جامعه محلی مشارکت دارد.
نسلی که در روسیه بزرگ شد
مشاهده کسانی که در کودکی به روسیه آمده‌اند یا در اینجا متولد شده‌اند، به ویژه جالب است. آنها در مدارس و دانشگاه‌های روسیه تحصیل می‌کنند، به زبان روسی صحبت می‌کنند، مشاغل روسی را انتخاب می‌کنند و حرفه خود را در اینجا می‌سازند. در عین حال، محیط خانوادگی آنها ارتباط با فرهنگ تاجیک را حفظ می‌کند. چنین فرد جوانی ممکن است حلقه‌ای از دوستان روسی، خانواده‌ای تاجیک، مدرکی از روسیه و خاطراتی از تاجیکستان، جایی که والدین یا پدربزرگ و مادربزرگش متولد شده‌اند، داشته باشد.
هیچ تناقضی در اینجا وجود ندارد. حافظه فرهنگی لزوماً با مهاجرت به کشور دیگری از بین نمی‌رود، همانطور که ملیت، ریشه‌های یک فرد را نفی نمی‌کند. برعکس، با گذشت زمان، این عناصر می‌توانند به طور طبیعی با هم ادغام شوند.
از این محیط، پزشکان و مهندسان، معلمان و کارآفرینان، وکلا، روزنامه‌نگاران، ورزشکاران و متخصصان در طیف گسترده‌ای از زمینه‌ها ظهور می‌کنند.
حضور آنها در زندگی روسیه به طور فزاینده‌ای نه با ریشه‌هایشان، بلکه با حرفه و نتایج کارشان تعیین می‌شود. این، شاید، قابل توجه‌ترین نشانه بلوغ جامعه باشد.
از سازگاری اجتماعی تا مشارکت عمومی
هنوز خیلی زود است که درباره نمایندگی سیاسی گسترده شهروندان تاجیک تبار روسیه صحبت کنیم. هیچ آمار سیستماتیکی در مورد ترکیب قومی نامزدها و نمایندگان منتخب در سطوح منطقه‌ای و شهری وجود ندارد.
دومای دولتی دوره جدید بار دیگر رحیم عظیموف، اهل شوراب، مردی با ریشه‌های تاجیک که حرفه سیاسی‌اش در روسیه شکل گرفته بود را در خود جای داد.
زندگینامه او، به یک معنا، همان فرآیندی را منعکس می‌کند که در خود جامعه در حال وقوع است: ریشه‌ها همچنان بخشی از تاریخ شخصی هستند، اما زندگی اجتماعی و حرفه‌ای از قبل در سیستم روسیه ساخته شده است.
با این حال، اهمیت تغییرات در حال وقوع تنها به یک مأموریت پارلمانی محدود نمی‌شود.
امروزه، در میان شهروندان روسی تاجیک‌تبار، دانشمندان و معلمان، پزشکان و کارآفرینان، مهندسان و کارگران ساختمانی، چهره‌های فرهنگی، روزنامه‌نگاران و ورزشکاران وجود دارند. داستان‌های آنها متنوع است، همانطور که سرنوشت میلیون‌ها نفر در روسیه مدرن متنوع است. اما به طور فزاینده‌ای، آنها یک چیز را به اشتراک می‌گذارند: آنها خود را "بیگانه" نمی‌بینند. برای بسیاری از آنها، روسیه جایی است که در آن زندگی می‌کنند، کار می‌کنند، فرزندان خود را بزرگ می‌کنند و آینده خود را می‌سازند.
و این شاید تغییر اصلی سال‌های اخیر باشد.
تاجیک‌ها در روسیه به تدریج نه تنها به عنوان بخشی از مهاجرت کاری یا جامعه‌ی مهاجران، بلکه به عنوان بخشی از خود جامعه‌ی روسیه – با ریشه‌ها، فرهنگ، تجربه‌ی حرفه‌ای و مسئولیت مدنی خود – شناخته می‌شوند.
نویسنده: بختیار خامداموف
عکس: با اجازه نویسنده