Душанбе, 2026-жылдын 12-сентябры – Karavan Info маалымат агенттиги. 2026-жылдын 25-августунан 7-сентябрына чейин бийик тоолуу Памир аймагындагы Тажикстан мөңгүсүндө (мурдагы Федченко мөңгүсү) эл аралык биргелешкен илимий-изилдөө экспедициясы болуп өттү.
Иш-чара Тажикстан Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Айлана-чөйрөнү коргоо комитетинин Гидрометеорология агенттигинин адистери тарабынан Фрибург университетинин (Швейцария Конфедерациясы) жана Австриянын Илим жана технология институтунун өкүлдөрүнүн катышуусунда уюштурулду.
Экспедициянын максаты – Тынчтыктын жана Улуттук биримдиктин негиздөөчүсү – Улуттун лидери, Тажикстан Республикасынын Президенти Эмомали Рахмондун мөңгүлөрдү жана криосфераны, айрыкча тоолуу аймактарда коргоо боюнча демилгелерин иш жүзүндө ишке ашыруу, ошондой эле 2025–2034-жылдар аралыгындагы Эл аралык криосфера илиминин он жылдык максаттарына жетүү.
Памирдин бийик тоолуу аймактары климаттын өзгөрүшүн жана криосферанын абалын изилдөө үчүн негизги аймактар болуп саналат. Мөңгүлөр жана кар катмары Борбордук Азиянын суу ресурстарынын калыптанышында чечүүчү ролду ойнойт. Бийик тоолуу жерлерде үзгүлтүксүз аспаптык байкоолор мөңгүлөрдүн динамикасын, гидрометеорологиялык шарттардын өзгөрүшүн жана криосфералык процесстерди баалоо үчүн абдан маанилүү.
Узак мөөнөттүү изилдөөлөрдүн эң маанилүү объектилеринин бири – дүйнөдөгү эң ири тоо мөңгү системаларынын бири болгон Тажикстан мөңгүсүнүн мөңгү системасы. Г. М. Горбунов атындагы бийик тоолуу гидрометеорологиялык станция деңиз деңгээлинен болжол менен 4200 метр бийиктикте жайгашкан. Анын жайгашкан жери Памирдин эң бийик зоналарынын бириндеги гидрометеорологиялык шарттар жана гляциологиялык процесстер боюнча түз жана баалуу маалыматтарды чогултууга мүмкүндүк берет.
2025-жылы Гидрометеорология агенттигинин биргелешкен экспедициясынын алкагында Горбунов станциясы кайра иштетилип, автоматташтырылган байкоолорду улантуу үчүн зарыл болгон негиз түзүлдү. 2026-жылдагы экспедиция бул иште жаңы этапты белгиледи.
Анын негизги милдеттери станциянын жабдууларын толугу менен модернизациялоо, байкоо системасын өркүндөтүү жана гидрометеорологиялык маалыматтарды берүүнү калыбына келтирүү болгон.
Экспедиция учурунда станциянын жана анын жабдууларынын техникалык диагностикасы жүргүзүлдү, бар сенсорлор алмаштырылды жана жаңы байкоо сенсорлору орнотулду. Приборлор конфигурацияланып, текшерилди, гидрометеорологиялык байкоолор жүргүзүлдү жана айлана-чөйрө изилденди.
Негизги натыйжалардын бири станциядан Гидрометеорология агенттигинин Оперативдик маалыматтарды чогултуу борборуна байкоо маалыматтарын берүүнү толугу менен калыбына келтирүү болду. Бул аймактагы климаттык шарттардын өзгөрүшүн талдоо, божомолдоо жана баалоо үчүн 4200 метр бийиктиктен гидрометеорологиялык маалыматтарга үзгүлтүксүз жетүүнү камсыз кылат.
Экспедициянын мүчөлөрү ошондой эле станциянын, анын жабдууларынын жана мөңгүлөрдүн бетинин сүрөттөрүн жана видеолорун тартып, бийик тоолуу аймактын чөйрөсүн андан ары баалоо үчүн материалдарды чогултушту.
Горбунов станциясын калыбына келтирүү жана модернизациялоо Тажикстан менен эл аралык илимий мекемелердин криосфераны изилдөө жана мониторинг жүргүзүү жаатындагы практикалык кызматташтыгынын маанилүү үлгүсү болуп саналат. Гидрометеорология агенттигинин, Фрибург университетинин жана Австриянын Илим жана технология институтунун ортосундагы кызматташтык улуттук тажрыйбаны эл аралык билим, технология жана практика менен айкалыштырууга мүмкүндүк берет.
Мындай биргелешкен иштерди жүргүзүү Тажикстан Республикасынын 2025–2034-жылдар аралыгындагы Эл аралык криосфералык илимдин он жылдыгын ишке ашырууга кошкон практикалык салымы болуп саналат. Бул эл аралык демилге илимий изилдөөлөрдү өнүктүрүүгө, байкоо системаларын чыңдоого жана криосфералык изилдөөлөр жаатындагы эл аралык кызматташтыкты кеңейтүүгө багытталган.
Кийинки кадам Горбунов автоматтык гидрометеорологиялык станциясын эл аралык мониторинг тармактарына туташтыруу болот. Бул бийик тоолуу жерлерден алынган маалыматтарды эл аралык маалымат алмашуу системаларына киргизүүгө жана аймактык жана глобалдык климаттын өзгөрүшүн изилдөөдө колдонууга мүмкүндүк берет.
Узак мөөнөттүү келечекте станциянын инфраструктурасын толугу менен калыбына келтирүү жана модернизациялоо, аны Эл аралык бийик тоолуу гляциологиялык база катары өнүктүрүү пландаштырылууда. Ошентип, Горбунов станциясы мөңгүлөрдү, кар катмарын, гидрометеорологиялык факторлорду жана Памир криосферасынын башка компоненттерин үзгүлтүксүз көзөмөлдөп турган комплекстүү байкоо жүргүзүүнүн туруктуу борборуна айлана алат.
Бул кадам улуттук криосфера мониторинг системасын чыңдайт жана ошол эле учурда эл аралык кызматташтыкты өнүктүрүү, маалымат алмашуу жана Борбордук Азия мөңгүлөрүндөгү өзгөрүүлөрдү изилдөө үчүн бекем пайдубал түзөт.
Сүрөт: Тажикстан Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Айлана-чөйрөнү коргоо комитетинин Гидрометеорология агенттиги