Душанбе, 2026-жылдын 9-июну — Karavan Info маалымат агенттиги. Тажикстан Республикасынын Өкмөтү Ванжах мөңгүсүн Тажикстан мөңгүсү деп атоону чечти. Тиешелүү жарлыкка 2026-жылдын 3-июнунда кол коюлуп, Борбордук Азиянын суу ресурстарынын негизги сактоочусу катары өлкөнүн эл аралык имиджин бекемдөөдөгү дагы бир символикалык кадам болуп саналат.
Тажикстан мөңгүсү, мурда Ванжах деп аталган, өлкөдө гана эмес, уюлдук аймактардан тышкары дүйнөдөгү эң ири мөңгү деп эсептелет. Ал 77 километрге созулуп, болжол менен 700 чарчы километр аянтты ээлейт. Көлөмү боюнча ал Каракорум тоо кыркасынын эң ири мөңгүлөрүнө салыштырмалуу жана Евразиядагы эң ири мөңгүлөрдүн арасында өзгөчө орунду ээлейт.
Адистердин айтымында, мөңгү обочолонгон жаратылыш объектиси эмес, ар кандай өлчөмдөгү болжол менен 100 мөңгүдөн турган татаал мөңгү системасы. Ошондуктан, анын мааниси Тажикстандын чегинен тышкары жайылып, аймак боюнча суу ресурстарынын калыптанышына таасир этет.
Өлкөнүн эң чоң мөңгүсүн "Тажикстан" деп атоо чечими мөңгүлөрдү коргоо жана климаттын өзгөрүшүнө эл аралык деңгээлде көңүл бурулуп жаткан учурда кабыл алынды. Акыркы жылдары республика глобалдык суу жана климат күн тартибин активдүү түрдө алга жылдырып, мөңгү экосистемаларын коргоого багытталган эл аралык программаларды жана резолюцияларды демилгелеп келет.
Тажикстан мөңгүсү 2025-жылы өзгөчө илимий баалуулукка ээ болду, анда анын аймагында RECAP (Памирдеги климатты жана криосфераны изилдөө) долбоорунун алкагында ири масштабдуу эл аралык изилдөө экспедициясы жүргүзүлдү. Изилдөөгө Тажикстандын, Германиянын жана Франциянын окумуштуулары катышты.
2025-жылдын 19-июлунан 23-августуна чейин созулган экспедиция климаттын өзгөрүшүн жана Памир криосферасынын абалын көзөмөлдөөнүн заманбап узак мөөнөттүү системасын түзүүгө багытталган. Долбоордун негизги максаты мөңгүлөрдүн эрүү процесстери жана алардын Борбордук Азиядагы суу ресурстарына тийгизген таасири жөнүндө так маалыматтарды алуу болгон.
Изилдөөчүлөрдүн иши өтө бийик тоолуу шарттарда жүргүзүлдү. Бардык оор техникалар деңиз деңгээлинен 5000 метрден ашык бийиктикке кол менен ташылды. Кычкылтектин жетишсиздигине, төмөн температурага жана татаал рельефке карабастан, эл аралык топ маалыматтарды изилдөө борборлоруна реалдуу убакыт режиминде жөнөтө алган автоматташтырылган мониторинг станцияларын түзүүгө жетишти.
Окумуштуулардын айтымында, тарыхта биринчи жолу мөңгү боюнча чогултулган маалыматтар эл аралык климаттык байкоо тармактарына интеграцияланат. Бул мөңгүлөрдүн эрүү динамикасы жана аймактын суу ресурстарынын келечегине байланыштуу божомолдордун тактыгын бир топ жакшыртат.
Адистер Тажикстан мөңгүсү илимий изилдөөнүн уникалдуу объектиси гана эмес, ошондой эле стратегиялык жаратылыш ресурсу экенин баса белгилешет. Памирдин эң ири мөңгүлөрүнүн абалы миллиондогон борбордук азиялыктардын суу коопсуздугуна, ошондой эле айыл чарбасынын, энергетиканын жана аймактын экосистемаларынын туруктуулугуна түздөн-түз таасир этет.
Мөңгүнүн жаңы аталышы анын өлкө үчүн өзгөчө маанисин чагылдырат жана Тажикстандын дүйнөдөгү эң маанилүү таза суу булактарынын бири катары ролун баса белгилейт. Дүйнөлүк климаттын өзгөрүшүнө карабастан, мөңгүлөрдү коргоо келечек муундар үчүн маанилүү болгон улуттук гана эмес, эл аралык маселеге айланууда.
Сүрөт: Улуттук Илимдер Академиясынын/RECAP экспедициясынын архиви