Душанбе, 10 ноябр, – АИ «Корвон Иттилоот». Бонки рушди Авруосиё (БРА) гузориши «Энергия бидуни марз: меъмории пайвастагии электроэнергетикии Осиёи Марказӣ»-ро муаррифӣ кард. Хулосаи асосии он чунин аст: минтақа метавонад бе сохтмони фаврии нерӯгоҳҳои нав нерӯи бештар ба даст орад — тавассути идоракунии ҳамоҳангшудаи низомҳо, мониторинги рақамӣ ва ташкили марҳилавии бозори умумии нерӯи барқ.
Мушкиле, ки муаллифони гузориш ба он ишора мекунанд, танҳо ба иқтидори насбшуда вобаста нест; муҳим он аст, ки дар соатҳои авҷи талабот чӣ қадар иқтидор воқеан дастрас мебошад. 10 декабри соли 2024, дар лаҳзаи баландтарин сарбории солона, иқтидори насбшудаи нерӯгоҳҳои Низоми ягонаи энергетикии Осиёи Марказӣ 36,4 ГВт ва иқтидори дастрас 28,8 ГВт буд. Тибқи маълумоти гузориш, тақрибан 6,6 ГВт иқтидор маҳз дар давраи бештарини эҳтиёҷ барои низом дастрас набуд.
Коршиносони БРА самараи софи иқтисодии имконпазирро аз коҳиш додани ин фарқият — пас аз ба ҳисоб гирифтани хароҷоти ҳамгироӣ — то 120 миллион доллар дар як сол арзёбӣ мекунанд. Ба гуфтаи онҳо, истифодаи самараноктари шабакаҳои мавҷуда метавонад савдои байнидавлатии нерӯи барқро низ тақрибан 6 миллиард кВт·соат дар як сол зиёд кунад. Самараи умумии низомӣ аз амиқтар шудани ҳамгироӣ то 640 миллион доллар дар як сол арзёбӣ шудааст.
Ҳамгироии энергетикии минтақа ба пайвастагии мавҷудаи шабакаҳо ва таҷрибаи мубодилаи мавсимии обу нерӯи барқ такя мекунад. Кишварҳои минтақа захираҳои ҳамдигарро пурракунанда доранд: тавлиди гармии Ӯзбекистон, Қазоқистон ва Туркманистон, иқтидори гидроэнергетикии Қирғизистон ва Тоҷикистон, инчунин нерӯгоҳҳои офтобию бодии рӯ ба афзоиш. Дар минтақа марказҳои бузурги истеъмол ва чанд самти савдои хориҷии нерӯи барқ мавҷуданд.
Аммо меъмории пешинаи энергетикӣ барои банақшагирии мутамарказ, талаботи пешгӯишаванда ва тавлиде сохта шуда буд, ки реҷаи онро диспетчерҳо муайян мекарданд. Ҳоло истеъмоли нерӯи барқ меафзояд ва ҳиссаи манбаъҳои барқароршавандаи тағйирёбанда зиёд мешавад. Тибқи гузориш, талабот метавонад ҳар сол то 6 дарсад афзоиш ёфта, то соли 2030 ба тақрибан 370 миллиард кВт·соат расад. Қисми зиёди нерӯгоҳҳо ва шабакаҳо ба навсозӣ ниёз доранд, ки талаботро ба пешгӯии дақиқ ва идорашавандагии низом зиёд мекунад.
Аз ин рӯ, муаллифони таҳқиқот на шумораи худи хатҳои интиқоли барқ, балки имкони идоракунии ҳамоҳангшудаи ҷараёни нерӯ ва ҳисобгирии боэътимоди интиқолро дар мадди аввал мегузоранд. Дар гузориш таъкид мешавад, ки рушди шабакаҳо бе қоидаҳои муштарак пайвастагии ҷисмонии кишварҳоро ба бозори амалкунандаи минтақавӣ табдил намедиҳад.
Таҳқиқот ба маълумоти реҷаи фаъолияти Маркази диспетчерии ҳамоҳангсозии «Энергия» такя мекунад. Дар он ҳамкории минтақавӣ ҳамчун роҳи амалии мувозинат кардани се вазифа баррасӣ мешавад: эътимоднокии таъминоти нерӯ, дастрасии он ва устувории экологӣ.
Дар гузориш ба тавозуни обу энергетика ҷойгоҳи махсус дода шудааст.
Обанбори Токтогул, силсилаи нерӯгоҳҳои Норин, Норак ва НБО-и ояндадори Роғун метавонанд барои минтақа имкони танзим, пӯшонидани сарбории авҷ ва мувозинати мавсимиро таъмин кунанд.
Ҳамзамон, об дар Осиёи Марказӣ танҳо барои истеҳсоли нерӯи барқ истифода намешавад: он ба обёрӣ, амнияти озуқаворӣ ва ӯҳдадориҳои байнидавлатӣ оид ба сарфи об алоқаманд аст. Аз ин рӯ, БРА пешниҳод мекунад, ки чандирии гидроэнергетикӣ ҳамчун хизматрасонии низомии пулакӣ баррасӣ шавад.
Тибқи мантиқи гузориш, имкони танзими нерӯгоҳҳои барқи обии кишварҳои болооб бояд арзёбии иқтисодӣ дошта, дар созишномаҳо муқаррар гардад; он набояд танҳо аз сабаби ҷойгиршавии ҷуғрофии ин кишварҳо захираи ройгон шумурда шавад.
Барои гузаштан аз робитаҳои мавҷуда ба низоми устувори савдои минтақавӣ коршиносони БРА панҷ самтро пешниҳод мекунанд.
Самти аввал — мониторинги рақамӣ ва ҳисобгирии тиҷоратӣ: иштирокчиён бояд реҷаи кори низоми энергетикиро дар вақти воқеӣ бинанд ва ҳаҷми интиқолро боэътимод чен кунанд. Самти дуюм — ҳисоб ва ошкор кардани қобилияти воқеии гузаронандагии шабакаҳо, то инфрасохтори аллакай сохташуда самараноктар истифода шавад.
Самти сеюм — тақвияти ҳадафноки шабакаҳо. Гузориш пешниҳод мекунад, ки лоиҳаҳо бар асоси усули «як маҳдудият — як самараи низомӣ — як лоиҳа» гурӯҳбандӣ шуда, натиҷаи онҳо бо нишондиҳандаҳои ченшаванда арзёбӣ гардад.
Самти чорум — рушди марҳилавии механизмҳои бозорӣ: аз савдои ба тартиб даровардашудаи дуҷониба ва қоидаҳои равшани танзими инҳирофҳо то бозори минтақавии рӯзона ва сипас бозори мувозинатӣ ва савдои хизматрасониҳои низомӣ.
Самти панҷум — арзёбии иқтисодии чандирии гидроэнергетикӣ ва механизмҳои дақиқи ҷуброн. Ба андешаи муаллифон, ин бояд саҳми гидроэнергетикаро дар устувории умумии низом мавзӯи созишҳои шаффоф гардонад.
Гузориш ҳамчунин самтҳои берунии пайвастагиро баррасӣ мекунад: ҷанубӣ, аз ҷумла хатарҳо ва пешшартҳои лоиҳаи CASA-1000, шимолӣ, шарқӣ ва фарокаспийӣ. Нақши онҳо аз рӯйи он арзёбӣ мешавад, ки оё ин самтҳо метавонанд меъмории дохилии минтақаро пурра кунанд ё онро иваз менамоянд.
Саволи асосии таҳқиқот ин аст: оё Осиёи Марказӣ метавонад пайвастагии шабакавии аз гузашта меросмондаро ба низоми комили ҳамоҳангсозӣ ва савдо табдил диҳад? Тибқи гузориш, барои ин ҳамзамон роҳҳои ҳалли техникӣ, ангезаҳои иқтисодӣ ва қоидаҳои умумии ниҳодӣ заруранд.
Маълумоти муфассал дар бораи гузориши «Энергия бидуни марз: меъмории пайвастагии электроэнергетикии Осиёи Марказӣ» ва дигар маводи таҳлилӣ дар сомонаи БРА дастрас аст.
Акс: Бонки рушди Авруосиё.