Dushanbe, 2026-yil 19-sentabr – Karavan Info axborot agentligi. Markaziy Osiyoda suv resurslarini tejash va ekologik xavfsizlik iqlim kun tartibidagi asosiy masalalarga aylanib bormoqda.
Jahon meteorologiya tashkiloti (JMT)ning 2021-yildan 2025-yilgacha suv resurslarining oʻzgarishini qamrab oluvchi yangi “Global suv resurslarining holati 2025” hisobotiga koʻra, mintaqada daryolar oqimining sezilarli darajada pasayishi, quruqlikdagi suv zaxiralarining kamayishi va muzliklarning sezilarli darajada yoʻqotilishi qayd etilgan.
JMT tadqiqotining natijalari Markaziy Osiyo uchun bevosita ahamiyatga ega, chunki bu yerda suv balansi asosan togʻli hududlar bilan belgilanadi. Bu masala, ayniqsa, Tojikiston uchun dolzarbdir: togʻ muzliklari va qor qoplami yirik daryolar uchun muhim tabiiy oqim manbalari boʻlib, ular nafaqat mamlakatda, balki mintaqadagi transchegaraviy havzalarda ham suv taʼminoti, qishloq xoʻjaligi, gidroenergetika va ekotizimlarning sogʻligʻiga taʼsir qiladi.
JMT hisobotida mintaqadagi mamlakatlarning ekotizimlari va iqtisodiyotiga bevosita ta'sir ko'rsatadigan bir qator muhim iqlim jarayonlari aks ettirilgan.
Muzliklarning yo'qolishi: 2021-yildan 2025-yilgacha Himolay, Hindukush, Pomir va Tyan-Shan tog'larida muzliklarning intensiv erishi davom etdi. Ba'zi hududlarda butun kuzatuv davri davomida muz massasining yo'qolishi misli ko'rilmagan darajaga yaqinlashdi. Hududining katta qismi Pomir va Hisor-Oloyning baland tog'li zonasida joylashgan Tojikiston uchun muz qatlamining uzoq muddatli kamayishi suv rejimining barqarorligi uchun alohida ahamiyatga ega.
Daryo oqimining kamayishi: Bir qator yirik daryo havzalarida yillik oqim va mavsumiy suv toshqinlari vaqtidagi o'zgarishlar kuzatilmoqda. Tojikiston uchun qor va muzning erishi shakllaridagi o'zgarishlar suv resurslarining mavsumiy taqsimlanishiga ta'sir qilishi mumkin, bu esa qishloq xo'jaligi, energetika va suv omborlarini boshqarishga ta'sir qiladi.
Quruqlikdagi suv ta'minotining o'zgarishi: Tuproq namligining pasayishi va yer osti suvlari sathining o'zgarishi cheklangan suv resurslariga bog'liq bo'lgan hududlar uchun qo'shimcha xavf tug'diradi. Bunday sharoitda samarali suv resurslarini boshqarish, zamonaviy monitoring tizimlari va iqtisodiy tarmoqlarni iqlim o'zgarishiga moslashtirish tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Tojikiston uchun suv muammolari ekologik, iqtisodiy va mintaqaviy jihatlarga ega. Mamlakatda katta muzliklar zaxiralari mavjud va uning tog'li hududlari oqim hosil qiladi, keyinchalik ular transchegaraviy daryo havzalarida ishlatiladi. Shuning uchun muzliklar sharoitidagi o'zgarishlar nafaqat milliy suv xavfsizligiga, balki Markaziy Osiyoning umumiy suv balansiga ham ta'sir qiladi.
Qisqa muddatda muzliklarning tez erishi ma'lum fasllarda erigan suv hajmini oshirishi mumkin. Biroq, muzliklar massasi kamayib borishi bilan ularning tabiiy ko'p yillik suv omborlari sifatida xizmat qilish qobiliyati pasayadi. Bu shuni anglatadiki, iqlim o'zgarishi nafaqat mavjud suv hajmini, balki uning daryo tizimlariga oqib o'tish vaqtini ham asta-sekin o'zgartirishi mumkin.
Shu sababli muzliklar, qor qoplami, daryolar oqimi va suv aylanishining boshqa tarkibiy qismlarini kuzatish Tojikiston uchun strategik ahamiyatga ega. Ilmiy ma'lumotlar iqlim noaniqligi ortib borayotgan sharoitda suv resurslari o'zgarishini aniqroq bashorat qilish va boshqaruvni yaxshilash imkonini beradi.
Shu nuqtai nazardan, Tojikistonning muzliklar va suv resurslarini himoya qilish bo'yicha xalqaro tashabbuslari ayniqsa muhimdir. Tojikiston Respublikasi Prezidenti Imomali Rahmon tashabbusi bilan 2025-yil Xalqaro muzliklarni muhofaza qilish yili deb e'lon qilindi va 21-mart Jahon muzliklar kuni deb belgilandi.
Ushbu tashabbuslar muzliklarni muhofaza qilish masalasini milliy va mintaqaviy darajadan global iqlim kun tartibiga ko'tardi va ularni o'rganish, monitoring qilish va himoya qilishda xalqaro hamkorlik zarurligini ta'kidladi.
JMT hisobotida shuningdek, mintaqaviy hamkorlikni kuchaytirish, suv monitoringi tizimlarini takomillashtirish, suvni tejaydigan texnologiyalardan foydalanish va iqlim o'zgarishiga moslashish choralarini amalga oshirish uchun xalqaro investitsiyalarni jalb qilish zarurligi ta'kidlangan.
Tojikiston va Markaziy Osiyo uchun bu suv tanqisligining alohida oqibatlariga javob berishdan uzoq muddatli xavflarni boshqarishga o'tishni anglatadi. Muzliklarni muhofaza qilish tobora ko'proq oziq-ovqat va energiya xavfsizligi, barqaror qishloq xo'jaligi, infratuzilmani rivojlantirish va transchegaraviy suv resurslaridan samarali foydalanish bilan bog'liq.
Shunday qilib, JMT global hisobotining topilmalari Tojikiston uchun juda o'ziga xos mintaqaviy o'lchovni oladi: Pomir muzliklari va boshqa tog' tizimlarining holati Markaziy Osiyodagi suv balansining kelajakdagi barqarorligini belgilovchi omillardan biriga aylanib bormoqda.
Shu sababli ilmiy monitoring, gidrometeorologik ma'lumotlar almashinuvi va iqlim o'zgarishiga moslashish bo'yicha muvofiqlashtirilgan chora-tadbirlar mintaqada uzoq muddatli suv xavfsizligining muhim elementlariga aylanib bormoqda.
Surat: BMT Yangiliklar Xizmati/V. Mishra Muzliklarning yo'q bo'lib ketishi butun dunyo bo'ylab yuz millionlab odamlarning farovonligiga tahdid solmoqda.