Душанбе, 18 сентябр, – АИ «Корвон Иттилоот». Мавсими бостоншиносии соли 2026 дар Панҷакенти қадим бо бозёфте ҷамъбаст гардид, ки метавонад барои омӯзиши минбаъдаи тасаввуроти динӣ, фарҳанги бадеӣ ва ҳаёти рӯзмарраи ҷомеаи Суғд дар асрҳои VII–VIII маводи муҳим фароҳам оварад.

Экспедитсияи байналмилалии бостоншиносии Панҷакент дар «Объекти XXX», ҳуҷраи 36, мӯҳри мудаввари сафолии дорои нақши тамғаеро пайдо намуд, ки қутраш 2,9 сантиметр буда, дар он шере дар назди қурбонгоҳи оташ дар чорчӯбаи камоншакл тасвир шудааст.

Экспедитсияи мазкур лоиҳаи муштараки Шуъбаи бостоншиносии Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи А. Дониши Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва Осорхонаи давлатии Эрмитажи Русия мебошад.

Бо вуҷуди андозаи хурд доштан, бозёфт ба сабаби ҳамбастагии чанд унсури барҷастаи тасвирӣ таваҷҷуҳи хос дорад. Гарчанде сатҳи он осори фарсудашавӣ ва қисман аз байн рафтани нақшро нишон медиҳад, дар он симои шер дар ҳолати тантанавӣ ва ба таври шартӣ ҳералдикӣ дар назди қурбонгоҳи баланди оташ — миҷмар — равшан шинохта мешавад.  Қурбонгоҳ бар пояи сегона ҷойгир буда, пояи баланди сутунмонанд косаи дуқабатаро нигоҳ медорад.

Пайвастани тасвири ҳайвон бо қурбонгоҳи оташ ба муҳаққиқон имконият медиҳад, ки ба яке аз масъалаҳои муҳими таърихи Суғд — ҳамбастагии суннатҳои гуногуни динӣ ва бадеиро дар ҷомеае, ки дар чорроҳаи роҳҳои муҳими фарҳангӣ ва тиҷоратии Авруосиё қарор дошт, бознигарӣ намоянд.

Оташ дар тасаввуроти динии ҷаҳони бостонии эронӣ, аз ҷумла дар анъанаи зардуштӣ, ҷойгоҳи муҳим дошт. Бо вуҷуди ин, шарҳи дақиқи тасвири мазкур дар мӯҳри Панҷакент таҳлили минбаъдаи илмиро талаб мекунад. Ҳамзамон, симои шер дар фарҳангҳои Шарқи Қадим ва Осиёи Марказӣ метавонист бо мафҳумҳои қудрат, нуфуз ва мақоми баланд алоқаманд бошад.

Маҳз омезиши ин ду унсур бозёфтро ҷолиб мегардонад. Панҷакенти қадим бахше аз ҷаҳони Суғд буд, ки дар робитаи доимӣ бо тамаддунҳои ҳамсоя ташаккул меёфт. Тавассути роҳҳои тиҷоратӣ ба ин минтақа нақшу нигорҳои бадеӣ, ашё ва ғояҳо аз Эрон, Ҳиндустон, Чин ва дигар минтақаҳо ворид мешуданд.

Аз ин рӯ, муҳаққиқон метавонанд тасвири шерро на ҳамчун рамзи ҷудогона, балки ҳамчун ҷузъи эҳтимолии забони мураккаби фарҳангии Суғд баррасӣ намоянд. Аммо нисбат додани мустақими ин тасвир ба худои муайян ё мазҳаби мушаххас ҳанӯз далелҳои иловагӣ ва муқоисаи бозёфтҳои дигарро талаб мекунад.

Бозёфти нав дар муқоиса бо маводи қаблан пайдошудаи экспедитсия аҳамияти бештар пайдо мекунад. Соли 2025 дар «Объекти XI-В», дар ҳуҷраи 33, ки ҳамчун анбори маъбад истифода мешуд, хумчаи охири асри VII — ибтидои асри VIII пайдо гардид. Сатҳи он бо тасмаи нақшҳои камоншакл оро дода шуда, дар он шер дар ҳолати ҳералдикӣ бо шутур ва барги себарга навбат ба навбат тасвир шудааст.

Ин монандии нақшҳо имкон медиҳад, ки масъалаи мавҷудияти низоми муайяни аломатҳои тасвирӣ дар ороиши сафолҳои Панҷакенти қадим ба миён гузошта шавад.

Зарфҳои калонҳаҷми дорои нақшҳои тамғагузоришуда эҳтимол дар заминаи маросимҳои динӣ, аз ҷумла барои ҳадя ва назр ба маъбадҳо истифода мешуданд. Ҳамзамон, омезиши шер ва шутур имконият медиҳад, ки рамзҳои ин тасвирҳо аз нигоҳи васеътар низ баррасӣ шаванд: шер метавонист қудрат ва нуфузро ифода кунад, дар ҳоле ки шутур ба таври табиӣ бо корвонҳо ва роҳҳои дури тиҷоратӣ иртибот дошт.

Бо вуҷуди ин, фарзияи он ки чунин таркиб гӯё «нишони тиҷоратӣ» ё аломати сифати тоҷирони Суғд будааст, ҳанӯз бояд ҳамчун гипотезаи илмӣ баррасӣ шавад. Барои тасдиқи он бозёфтҳои иловагӣ ва таҳлили муқоисавӣ заруранд.

Аҳамияти чунин бозёфтҳо аз доираи як ёдгории бостоншиносӣ хеле фаротар меравад. Панҷакенти қадим имконият медиҳад, ки раванди ҳамкории суннатҳои маҳаллӣ ва таъсири фарҳангҳоеро, ки тавассути Роҳи бузурги абрешим паҳн мешуданд, пайгирӣ намоем.

Тасвири шер дар санъати Эрон, Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубӣ намунаҳои зиёди муқоисавӣ дорад. Нақшҳои гуногуни шер дар санъати Ҳиндустон, аз ҷумла дар рамзгузории буддоӣ ва тасвири баъзе эзадоне, ки бо шер алоқаманданд, низ дида мешаванд. Аммо мавҷудияти чунин монандиҳо худ аз худ маънои онро надорад, ки тасвири мушаххаси Панҷакент мустақиман аз яке аз ин анъанаҳо сарчашма гирифтааст.

Аз ҳамин рӯ, мӯҳри нави сафолӣ пеш аз ҳама ҳамчун маводи муҳим барои таҳқиқоти муқоисавӣ арзиш дорад. Сатҳи хурди он якбора чанд унсури забони бадеиро дар худ нигоҳ доштааст, ки метавонад барои дақиқ намудани хусусияти робитаҳои фарҳангии Суғд дар асрҳои VII–VIII мусоидат намояд.

Дар ин маъно, бозёфти бостоншиносӣ танҳо як ашёи нави фонди осорхона нест. Он як порчаи дигарро ба тасвири ҷаҳоне зам мекунад, ки дар он тасаввуроти динӣ, образҳои бадеӣ, ҳунарҳои истеҳсолӣ ва робитаҳои тиҷоратӣ бо ҳам зич алоқаманд буданд.

Омӯзиши минбаъдаи мӯҳр, таркиби он, технологияи истеҳсол, муҳити бозёфт ва муқоисаи он бо осори дигари ҳамсон имкон медиҳад, ки таъйинот ва ҷойгоҳи он дар фарҳанги Панҷакенти қадим дақиқтар муайян карда шавад.

АКС: Экспедитсияи байналмилалии бостоншиносии Панҷакент / АИ «Корвон Иттилоот»