دوشنبه، ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ – خبرگزاری کاروان اینفو. فصل باستانشناسی ۲۰۲۶ در پنجکنت باستان با کشفی به پایان رسید که میتواند مطالب مهمی را برای مطالعه بیشتر باورهای مذهبی، فرهنگ هنری و زندگی روزمره در جامعه سغدی در قرنهای ۷ و ۸ فراهم کند.
هیئت باستانشناسی بینالمللی پنجیکنت در محوطه XXX، در اتاق ۳۶، یک مهر-مهر سرامیکی گرد کوچک به قطر ۲.۹ سانتیمتر کشف کرد که شیری را در حالی که در مقابل محراب آتش در یک قاب قوسی نشسته است، نشان میدهد.
این سفر اکتشافی، پروژه مشترک دپارتمان باستانشناسی موسسه تاریخ، باستانشناسی و قومنگاری آ. دانیش آکادمی ملی علوم تاجیکستان و موزه دولتی ارمیتاژ روسیه است.
این اثر کوچک به دلیل ترکیبی از چندین عنصر بیانگر، مورد توجه قابل توجهی است. با وجود فرسودگی و از بین رفتن جزئی سطح، میتوان شکل یک شیر را در حالتی رسمی و تشریفاتی در مقابل محراب آتش بلند – یک میدجمار – تشخیص داد.
محراب بر روی یک پایه سه قسمتی با یک پایه ستون مانند بلند نصب شده است که یک حوض دو مرحلهای را نگه میدارد.
ترکیب تصویر حیوان و محراب آتش به محققان این امکان را میدهد تا به یکی از مهمترین پرسشها در تاریخ سغد بپردازند – تعامل سنتهای مذهبی و هنری مختلف در جامعهای که در تقاطع مسیرهای اصلی فرهنگی و تجاری در اوراسیا قرار دارد.
آتش جایگاه مهمی در باورهای مذهبی جهان ایران باستان، از جمله سنت زرتشتی، داشت، اما تفسیر خاص تصویر روی مهر پنجیکنت نیازمند تحلیل علمی بیشتری است.
تصویر شیر که در فرهنگهای شرق باستان و آسیای مرکزی میتوانست با قدرت، نیرو و اعتبار مرتبط باشد، به همان اندازه اهمیت دارد.
ترکیب این نقوش است که این یافته را به طور ویژه جالب میکند. پنجکنت بخشی از جهان سغدی بود که در تماس مداوم با تمدنهای همسایه توسعه یافت. نقوش هنری، اشیاء و ایدههای ایران، هند، چین و سایر مناطق از طریق مسیرهای تجاری وارد این منطقه شدند.
بنابراین، محققان میتوانند تصویر شیر را نه به عنوان یک نماد مجزا، بلکه به عنوان عنصری احتمالی از زبان فرهنگی پیچیده سغدی در نظر بگیرند. با این حال، شناسایی مستقیم یک تصویر خاص با یک خدای خاص یا آیین مذهبی نیاز به شواهد و مقایسه بیشتر با سایر یافتهها دارد.
این کشف به ویژه در مقایسه با موادی که قبلاً توسط این هیئت اکتشافی کشف شده بودند، جالب توجه است. در سال ۲۰۲۵، در محوطه XI-B، در اتاق ۳۳، که به عنوان انبار معبد استفاده میشد، یک حمقه (humcha) مربوط به اواخر قرن هفتم تا اوایل قرن هشتم کشف شد. سطح آن با نواری از مهرهای قوسی شکل تزئین شده است که یک شیر را در حالت نشان خانوادگی به همراه یک شتر و یک سه پره به تصویر میکشد.
این همزمانی نقوش به ما این امکان را میدهد که در مورد وجود یک سیستم خاص از نشانههای بصری در طراحی هنری سرامیکهای پنجیکنت سوال مطرح کنیم.
ظروف بزرگ با تزئینات مُهر شده میتوانستند در زمینههای آیینی، از جمله برای هدایا و نذورات به معابد، مورد استفاده قرار گیرند. در عین حال، ترکیب شیر و شتر، دیدگاه وسیعتری از نمادگرایی تصاویر را ممکن میسازد: شیر میتوانسته نشاندهنده قدرت و اعتبار باشد، در حالی که شتر به طور طبیعی با کاروانها و مسیرهای تجاری دوردست مرتبط بوده است.
با این حال، این فرض که چنین ترکیبی به عنوان نوعی «آرم تجاری» یا علامت کیفیت برای بازرگانان سغدی عمل میکرده است، فعلاً باید صرفاً یک فرضیه تحقیقاتی در نظر گرفته شود. برای تأیید آن، یافتههای بیشتر و تحلیلهای تطبیقی مورد نیاز است.
اهمیت چنین یافتههایی بسیار فراتر از یک مکان باستانشناسی واحد است. پنجکنت باستانی به ما این امکان را میدهد که چگونگی تعامل سنتهای محلی و تأثیرات فرهنگی که در امتداد جاده ابریشم گسترش یافتهاند را در یک فضای شهری واحد ردیابی کنیم.
تصویر شیر، مشابهتهای بیشماری در هنر ایران، آسیای مرکزی و آسیای جنوبی دارد. نقوش شیر به صورت منفرد در سنت هنری هند، از جمله نمادگرایی بودایی، و همچنین تصاویر خدایان مرتبط با شیر نیز یافت میشوند. با این حال، وجود چنین مشابهتهایی به خودی خود نشاندهنده منشأ مستقیم یک تصویر خاص پنجکنت در یک سنت خاص نیست.
به همین دلیل است که این مُهر جدید در درجه اول به عنوان مادهای برای مطالعه تطبیقی مورد توجه است. سطح کوچک آن همزمان چندین عنصر از زبان هنری را در خود جای داده است که میتواند به روشن شدن ماهیت ارتباطات فرهنگی در سغد در قرنهای هفتم و هشتم کمک کند.
به این معنا، یک یافته باستانشناسی چیزی بیش از یک شیء موزهای دیگر میشود. این یافته، قطعهای جدید به بازسازی جهانی میافزاید که در آن باورهای مذهبی، تصاویر هنری، فناوریهای صنایع دستی و پیوندهای تجاری در تعامل نزدیک وجود داشتهاند.
مطالعه بیشتر مهر، ترکیب آن، فناوری ساخت، زمینه کشف و شباهتهای آن با سایر آثار باستانی به ما این امکان را میدهد که هدف و جایگاه آن را در فرهنگ پنجکنت باستان با دقت بیشتری تعیین کنیم.
عکس: هیئت کاوش باستانشناسی بینالمللی پنجیکنت