Душанбе, 3 ноябр, – АИ «Корвон Иттилоот». Конститутсия на танҳо асосҳои ҳуқуқии сохтори давлатиро муайян мекунад, балки низоми арзишҳоеро низ муқаррар менамояд, ки соҳибихтиёрӣ, ҳувияти миллӣ ва самтҳои рушди ҷомеаро инъикос мекунанд. Аҳаммияти он дар ҳамбастагии кафолатҳои ҳуқуқи инсон, масъулияти иҷтимоии давлат, ҳифзи оила, забон, фарҳанг ва мероси табиӣ ифода меёбад.
Конститутсия дар низоми ҳуқуқии ҳар як давлати соҳибихтиёр мақоми олиро ишғол менамояд. Он асосҳои сохтори давлат, принсипҳои ташкили ҳокимияти сиёсӣ, муносибатҳои байни давлат ва ҷомеа, инчунин ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро муқаррар мекунад. Ҳамзамон, Конститутсия на танҳо санади асосии меъёрии ҳуқуқӣ, балки ифодаи соҳибихтиёрии халқ, давлатдорӣ ва самтҳои асосии рушди ҷомеа мебошад.
Ташаккули конститутсионализм дар Тоҷикистон бо раванди ташаккули давлатдории миллӣ, ба даст овардани истиқлоли давлатӣ ва таъсиси низоми мустақили ҳуқуқӣ робитаи ногусастанӣ дорад. Дар таърихи кишвар панҷ конститутсия қабул гардидааст: солҳои 1929, 1931, 1937, 1978 ва 1994. Чор санади аввал дар давраи шӯравӣ таҳия ва қабул гардида, модели сиёсиву ҳуқуқии ҳамон давраро инъикос менамуданд.
Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 тавассути раъйпурсии умумихалқӣ оғози марҳилаи нави давлатсозӣ гардид. Ин санад асосҳои давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоиро муқаррар намуда, ҳамзамон барои ташаккули низоми нави арзишҳои конститутсионӣ замина гузошт.
Якум — инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ ҳамчун арзиши олӣ. Мутобиқи моддаи 5-и Конститутсия инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд. Ин муқаррарот дар назди давлат масъулияти эътироф, риоя ва ҳифзи ҳуқуқи инсонро мегузорад. Дар баробари ин, принсипи мазкур танҳо дар сурате аҳаммияти амалӣ пайдо мекунад, ки шаҳрвандон имкониятҳои воқеии истифода ва ҳимояи ҳуқуқҳои худро дошта бошанд.
Дуюм — хусусияти иҷтимоии давлат. Моддаи 1 Тоҷикистонро давлати иҷтимоӣ муайян намуда, ҳадафи онро фароҳам овардани шароити зиндагии арзанда ва рушди озодонаи ҳар як инсон медонад. Ин принсип тавассути кафолатҳои ҳуқуқ ба меҳнат, ҳифзи саломатӣ ва таҳсил, ки мутаносибан дар моддаҳои 35, 38 ва 41 муқаррар шудаанд, амалӣ мегардад. Дастрасии таҳсилот ва хизматрасонии тиббӣ, шуғли самаранок ва ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ нишондиҳандаҳои муҳими татбиқи ин меъёри конститутсионӣ ба ҳисоб мераванд.
Сеюм — масъулияти экологӣ ва ҳифзи мероси таърихию фарҳангӣ. Моддаи 44 уҳдадории ҳар як шахсро оид ба ҳифзи табиат ва ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ муқаррар менамояд. Моддаи 40 ҳифзи арзишҳои фарҳангӣ ва маънавиро аз ҷониби давлат пешбинӣ мекунад. Ин меъёрҳо заминаи ҳуқуқии масъулияти экологӣ, истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ ва ҳифзи мероси миллиро ташкил медиҳанд.
Барои Тоҷикистон, ки дорои захираҳои бузурги обӣ ва экосистемаҳои нодири кӯҳӣ мебошад, ин самт барои рушди устувор аҳаммияти махсус дорад.
Чорум — ҳифзи арзишҳои миллӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ. Моддаи 2 забони тоҷикиро ҳамчун забони давлатӣ ва забони русиро ҳамчун забони муоширати байни миллатҳо муқаррар менамояд. Конститутсия инчунин ҳуқуқи миллату халқиятҳои дар кишвар истиқоматдоштаро барои озодона истифода бурдани забони модариашон кафолат медиҳад. Забон, таърих, фарҳанг ва мероси маънавӣ ҷузъҳои муҳимтарини худшиносии миллӣ буда, пайванди наслҳоро таъмин намуда, ваҳдати ҷомеаро таҳким мебахшанд.
Дар ин низоми арзишҳо оила ва ниҳодҳои ҷамъиятӣ низ ҷойгоҳи махсус доранд. Мутобиқи моддаи 33 давлат оиларо ҳамчун асоси ҷомеа ҳифз менамояд. Моддаи 34 ҳифзи модару кӯдак, инчунин масъулияти мутақобилаи падару модар ва фарзандонро пешбинӣ мекунад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақомоти худфаъолияти ҷамъиятӣ» фаъолияти шӯроҳо ва кумитаҳои маҳалларо ҳамчун шакли иштироки шаҳрвандон дар ҳалли масъалаҳои иҷтимоӣ дар маҳалли зист танзим менамояд. Ҷамоатҳо бошанд, мутобиқи қонунгузорӣ ҳамчун мақомоти худидоракунии шаҳрак ва деҳот фаъолият мекунанд.
Бар хилофи баъзе низомҳои ҳуқуқие, ки дар онҳо ба мустақилияти инфиродӣ ва ҳуқуқҳои шахсӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир мегардад, дар таҷрибаи иҷтимоию ҳуқуқии Тоҷикистон арзишҳои оилавӣ, ҳамбастагии ҷамъиятӣ ва масъулияти мутақобила низ мавқеи муҳим доранд. Ин равишҳоро набояд мухолифи ҳамдигар арзёбӣ кард. Баръакс, ҳифзи ҳуқуқҳои инфиродӣ метавонад бо дастгирии оила, ҳамкории дохилиҷамъиятӣ ва рушди худидоракунии маҳаллӣ ҳамоҳанг бошад.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ рушди арзишҳои конститутсионӣ ҳалли ду вазифаи ба ҳам алоқамандро тақозо менамояд: такмили қонунгузории миллӣ бо дарназардошти принсипҳои байналмилалии ҳуқуқӣ ва ҳифзи хусусиятҳои таърихӣ, фарҳангӣ ва ҳуқуқии давлатдории миллӣ. Моддаи 10-и Конститутсия санадҳои ҳуқуқии байналмилалии аз ҷониби Тоҷикистон эътирофшударо ҷузъи таркибии низоми ҳуқуқии ҷумҳурӣ эътироф менамояд. Ин муқаррарот барои мутобиқ намудани қонунгузории миллӣ ба ҳуқуқи байналмилалӣ замина фароҳам меорад.
Ҳамин тариқ, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо пояи ҳуқуқии сохтори давлатӣ, балки асоси низоми арзишҳоест, ки соҳибихтиёрӣ, ҳувияти миллӣ ва самтҳои рушди ҷомеаро инъикос менамояд. Хусусияти он дар ҳамбастагии ҳуқуқу озодиҳои инсон, масъулияти иҷтимоии давлат, ҳифзи оила, забон, фарҳанг ва мероси табиӣ зоҳир мегардад. Ҳифзи асосҳои таърихию фарҳангии давлатдорӣ дар баробари таъмини ҳимояи воқеии ҳуқуқи инсон яке аз шартҳои муҳими таҳкими соҳибихтиёрӣ ва рушди устувори Тоҷикистони муосир боқӣ мемонад.
АКС: АИ «Корвон Иттилоот»