دوشنبه، ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶ – خبرگزاری کاروان اینفو. توافقهای انرژی که پیش از این بین تاجیکستان و ایران حاصل شده بود، از مذاکره به مرحله اجرای عملی رسیده است. به گفته وزارت انرژی و منابع آب جمهوری تاجیکستان، اولین محمولههای نفت و فرآوردههای نفتی ایران در پایان ماه اوت به این کشور رسید.
آغاز تحویل محمولهها به عنوان یکی از گامها در جهت تنوعبخشی به منابع نفت و سوخت برای بازار تاجیکستان تلقی میشود.
در عین حال، این تحویلها با وظیفه تأمین مواد اولیه برای پالایشگاههای نفت داخلی، در درجه اول پالایشگاه نفت در منطقه آزاد اقتصادی دانگارا، که ظرفیت طراحی آن ۱.۲ میلیون تن در سال است، مرتبط هستند.
در جریان مذاکرات ماه اوت در تهران، طرف تاجیک کل تقاضای سالانه خود برای مواد خام و فرآوردههای نفتی نهایی ایران را تا ۲.۵۵ میلیون تن اعلام کرد. این شامل ۲ میلیون تن نفت خام، ۳۰۰ هزار تن سوخت دیزل، ۱۵۰ هزار تن بنزین و ۱۰۰ هزار تن سوخت هواپیما میشود. بنابراین، نفت خام تقریباً ۸۰ درصد از حجم اعلام شده را تشکیل میدهد.
این ساختار نیازها نشاندهنده علاقه تاجیکستان نه تنها به واردات فرآوردههای نفتی نهایی، بلکه به توسعه یک پایگاه پایدار مواد اولیه برای فرآوری داخلی نیز هست.
برای پالایشگاه واقع در منطقه ویژه اقتصادی دانگارا، مسئله مواد اولیه از اهمیت اساسی برخوردار است. این شرکت پیش از این با دورههایی از تعطیلی یا عدم استفاده از ظرفیت تولید مواجه بوده است که بخشی از آن به دلیل دسترسی محدود به نفت بوده است.
لجستیک به ویژه هنگام راهاندازی یک مسیر جدید اهمیت دارد. تاجیکستان و ایران مرز مشترک ندارند، بنابراین نفت و فرآوردههای نفتی از طریق کشورهای ثالث، عمدتاً از طریق راهآهن، حمل میشوند.
طبق اعلام وزارت حمل و نقل تاجیکستان، برای حمل حجم بالقوه سالانه ۲.۵۵ میلیون تن، تقریباً به ۵۱۰۰۰ واگن مخزندار نیاز خواهد بود. این بدان معناست که گسترش بیشتر عرضه نه تنها به در دسترس بودن خود مواد اولیه، بلکه به ظرفیت مسیرهای حمل و نقل، هزینههای ترانزیت و هماهنگی رویههای لجستیکی نیز بستگی دارد.
عامل دیگر همچنان ساختار بازار داخلی ایران است. به گفته نمایندگان اتحادیه صادرکنندگان نفت ایران، تهران در درجه اول ظرفیت صادرات نفت خام و سوخت جت را دارد.
عرضه بالقوه بنزین و سوخت دیزل تا حد زیادی به تقاضای داخلی در خود ایران بستگی دارد.
جنبههای مالی و تحریمها نیازمند توجه ویژه هستند. گذار از محمولههای انفرادی به قراردادهای بلندمدت نیازمند هماهنگی سازوکارهای پرداخت، تعرفههای ترانزیت، بیمه و سایر شرایط تحویل بینالمللی است.
روسیه در حال حاضر منبع اصلی خارجی فرآوردههای نفتی تاجیکستان است. در نیمه اول سال 2026، فدراسیون روسیه بیش از 91 درصد از کل واردات فرآوردههای نفتی اولیه تاجیکستان را به خود اختصاص داده است. واردات از روسیه با شرایط ترجیحی و بدون عوارض صادراتی انجام میشود.
در این زمینه، ظهور مسیر ایران در درجه اول برای گسترش جغرافیای تأمین کالا اهمیت دارد. حتی اگر هزینههای لجستیکی انفرادی بالاتر باشد، دسترسی به یک منبع اضافی مواد اولیه و سوخت، امکان ایجاد یک سیستم تأمین متنوعتر برای بازار داخلی را فراهم میکند.
کارشناسان باشگاه بینالمللی بحث و متخصصان آسیای مرکزی خاطرنشان میکنند که پایداری این مسیر جدید با ترکیبی از عوامل – قیمت مواد اولیه، هزینههای حمل و نقل، در دسترس بودن زیرساختهای ریلی، شرایط پرداخت و در دسترس بودن تحویلهای منظم – تعیین خواهد شد.
بنابراین، اولین محمولههای نفت و فرآوردههای نفتی ایران نه تنها به یک جریان تجاری جدید تبدیل میشوند، بلکه به یک آزمون عملی از مدل اقتصادی برای تنوعبخشی گستردهتر به روابط انرژی تاجیکستان نیز تبدیل میشوند.
توسعه بیشتر آن به این بستگی دارد که مسیرهای تأمین چقدر پایدار و از نظر اقتصادی مقرون به صرفه هستند و چقدر میتوانند ظرفیتهای فرآوری داخلی را با مواد اولیه تأمین کنند.
عکس: وزارت انرژی و منابع آب. آغاز مذاکرات بین هیئتهای تاجیکستان و ایران در تهران در ۱۵ آگوست / nournews.ir