Dushanbe, 2026-yil 25-sentabr — Karavan Info axborot agentligi. Tojikiston va Eron oʻrtasida ilgari erishilgan energetika kelishuvlari muzokaralardan amaliy amalga oshirishga oʻtdi. Tojikiston Respublikasi Energetika va suv resurslari vazirligi maʼlumotlariga koʻra, Eron nefti va neft mahsulotlarining birinchi partiyalari mamlakatga avgust oyi oxirida yetib keldi.
Yetkazib berishning boshlanishi Tojikiston bozori uchun neft va yoqilg'i manbalarini diversifikatsiya qilish yo'lidagi qadamlardan biri sifatida ko'rilmoqda.
Shu bilan birga, yetkazib berishlar mahalliy neftni qayta ishlash zavodlarini, birinchi navbatda, yiliga 1,2 million tonna loyihaviy quvvatga ega Dang'ara erkin iqtisodiy zonasidagi neftni qayta ishlash zavodini xomashyo bilan ta'minlash vazifasi bilan bog'liq.
Avgust oyida Tehronda bo'lib o'tgan muzokaralar davomida Tojikiston tomoni Eron xomashyosi va tayyor neft mahsulotlariga bo'lgan yillik umumiy ehtiyojini 2,55 million tonnagacha ekanligini ma'lum qildi. Bunga 2 million tonna xom neft, 300 ming tonna dizel yoqilg'isi, 150 ming tonna benzin va 100 ming tonna aviatsiya yoqilg'isi kiradi. Shunday qilib, xom neft e'lon qilingan hajmning taxminan 80 foizini tashkil qiladi.
Ehtiyojlarning bu tuzilishi Tojikistonning nafaqat tayyor neft mahsulotlarini import qilishga, balki mahalliy qayta ishlash uchun barqaror xomashyo bazasini rivojlantirishga ham qiziqishini ko'rsatadi.
Dang'ara EIZdagi neftni qayta ishlash zavodi uchun xomashyo masalasi juda muhim ahamiyatga ega. Kompaniya ilgari qisman neftga cheklangan kirish imkoniyati tufayli ishlab chiqarish quvvatlaridan to'liq foydalanilmayotgan yoki ishlamay qolgan davrlarga duch kelgan.
Yangi yo'nalishni ishga tushirishda logistika ayniqsa muhimdir. Tojikiston va Eron umumiy chegaraga ega emas, shuning uchun neft va neft mahsulotlari uchinchi mamlakatlar orqali, asosan temir yo'l orqali tranzit yo'li bilan tashiladi.
Tojikiston Transport vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, yillik 2,55 million tonnalik yukni tashish uchun taxminan 51 mingta sisterna kerak bo'ladi. Bu shuni anglatadiki, ta'minotni yanada kengaytirish nafaqat xomashyoning mavjudligiga, balki transport yo'llarining sig'imi, tranzit xarajatlari va logistika protseduralarini muvofiqlashtirishga ham bog'liq bo'ladi.
Yana bir omil Eron ichki bozorining tuzilishi bo'lib qolmoqda. Eron neft eksportchilari uyushmasi vakillarining so'zlariga ko'ra, Tehron asosan xom neft va reaktiv yoqilg'i eksport qilish imkoniyatiga ega.
Benzin va dizel yoqilg'isining potentsial ta'minoti asosan Eronning o'zida ichki talabga bog'liq.
Moliyaviy va sanksiyalar jihatlari alohida e'tibor talab qiladi. Alohida yuklarni jo'natishdan uzoq muddatli shartnomalarga o'tish to'lov mexanizmlarini, tranzit tariflarini, sug'urta va xalqaro yetkazib berishning boshqa shartlarini muvofiqlashtirishni talab qiladi.
Rossiya hozirda Tojikistonning neft mahsulotlarining asosiy tashqi manbai bo'lib qolmoqda. 2026-yilning birinchi yarmida Rossiya Federatsiyasi Tojikistonning asosiy neft mahsulotlari importining 91% dan ortig'ini tashkil etdi. Rossiyadan yetkazib berish imtiyozli shartlarda, eksport bojlarisiz amalga oshiriladi.
Shu nuqtai nazardan, Eron yo'nalishining paydo bo'lishi, birinchi navbatda, yetkazib berish geografiyasini kengaytirish uchun muhimdir. Alohida logistika xarajatlari yuqoriroq bo'lsa ham, qo'shimcha xom ashyo va yoqilg'i manbasining mavjudligi ichki bozor uchun yanada diversifikatsiyalangan ta'minot tizimini yaratish imkonini beradi.
Xalqaro munozara klubi mutaxassislari va Markaziy Osiyodagi mutaxassislarning ta'kidlashicha, ushbu yangi yo'nalishning barqarorligi bir qator omillar — xomashyo narxi, transport xarajatlari, temir yo'l infratuzilmasining mavjudligi, to'lov shartlari va muntazam yetkazib berishlarning mavjudligi bilan belgilanadi.
Shunday qilib, Eron nefti va neft mahsulotlarining ilk yetkazib berilishi nafaqat yangi savdo oqimi, balki Tojikiston energetika aloqalarini kengroq diversifikatsiya qilish uchun iqtisodiy modelning amaliy sinoviga ham aylanmoqda.
Uning keyingi rivojlanishi ta'minot yo'llarining qanchalik barqaror va iqtisodiy jihatdan foydali ekanligiga hamda mahalliy qayta ishlash quvvatlarini xomashyo bilan qanchalik yaxshi ta'minlay olishiga bog'liq bo'ladi.
FOTO: Energetika va suv resurslari vazirligi. 15-avgust kuni Tehronda Tojikiston va Eron delegatsiyalari o'rtasida muzokaralar boshlandi / nournews.ir