دوشنبه، ۶ اکتبر ۲۰۲۶ – خبرگزاری کاروان اینفو. دریاچه سارز، واقع در منطقه خودمختار گورنو-بدخشان در حوضه آمودریا، بر روی رودخانه بارتنگ، شاخه سمت راست رودخانه پنج، در ۱۴۳ کیلومتری دهانه آن، همچنان یکی از مهمترین و در عین حال نگران کننده‌ترین پدیده‌های طبیعی در آسیای مرکزی است. این منطقه در یک منطقه لرزه‌ای با بزرگی ۹ ریشتر واقع شده است، جایی که زمین لرزه‌هایی با این بزرگی تقریباً هر ۱۰۰ سال یک بار رخ می‌دهد.
این دریاچه در سال ۱۹۱۱ در نتیجه یک زلزله قدرتمند تشکیل شد. در ۱۸ فوریه ۱۹۱۱، ساعت ۶:۴۱ بعد از ظهر، پامیر مرکزی توسط زلزله‌ای با شدت ۹ تا ۱۰ نقطه و بزرگی ۷.۴ ریشتر لرزید. این لرزش‌ها بخش قابل توجهی از پامیر و شمال افغانستان را تحت تأثیر قرار داد. در نزدیکی روستای اوسوی، تقریباً ۲.۲ میلیارد متر مکعب سنگ و خاک از ارتفاع ۴۵۰۰ متری از سطح دریا فرو ریخت. در یک لحظه، یک سد طبیعی غول‌پیکر تشکیل شد.
این رانش زمین دره‌ای به عرض ۱.۵ کیلومتر را مسدود کرد و منطقه‌ای به مساحت ۱۷.۲ کیلومتر مربع را در بر گرفت. روستای اوسویی با باغ‌ها، مزارع، خانه‌ها، حیوانات، پوشش گیاهی و ۵۴ نفر از ساکنانش برای همیشه ناپدید شد.
به یاد این فاجعه، این رانش زمین اوسوی نام گرفت. این رانش از ۴.۳ تا ۵.۳ کیلومتر امتداد داشت و ارتفاع آن به ۷۰۳ تا ۷۹۹ متر می‌رسید. رودخانه مرغاب به مدت چهار سال کاملاً مسدود شد.
در پایان اکتبر ۱۹۱۱، آب انباشته شده، روستای سارز، واقع در ۲۰ کیلومتری محل رانش زمین را فرا گرفت. این امر باعث ایجاد دریاچه جدیدی به نام سارز شد. دو سال بعد، روستاهای نیسور، دشت و ایرهوت نیز دچار سیل شدند. ساکنان آنها در دره بارتانگ اسکان مجدد یافتند. امروزه، این دریاچه تقریباً ۷۵ کیلومتر طول و عمق آن از ۲۰۰ تا ۵۰۰ متر متغیر است.
چندین گروه اعزامی برای مطالعه‌ی این منبع آبی جدید در پامیر مرکزی سازماندهی شدند. در سال ۱۹۱۳، تیمی به رهبری مهندس معدن، د. د. بوکینیچ، و نقشه بردار نظامی، سرهنگ دوم گ. ا. شپیلکو، و در سال ۱۹۱۵، به سرپرستی آی. ا. پروبراژنسکی، متخصصانی دریاچه‌ی سارز را بررسی کردند. وظیفه‌ی آنها نه تنها توصیف و نقشه‌برداری از محل، بلکه ارزیابی استحکام سد طبیعی نیز بود.
بوکینیچ نتیجه گرفت که رانش زمین به اندازه کافی قوی نبوده است. از سوی دیگر، شپیلکو استدلال کرد که دریاچه هرگز قادر به شکستن انسداد نخواهد بود. پرئوبراژنسکی از این نتیجه‌گیری حمایت کرد. او خاطرنشان کرد که با گذشت زمان، آب از لایه‌های سد نفوذ می‌کند که نشان‌دهنده استحکام بالای لایه پایینی است. به نظر او، هیچ دلیلی وجود ندارد که انتظار داشته باشیم فشار عظیم آب، سد طبیعی را بشوید. نشت آب، تصور رواناب طبیعی را ایجاد می‌کند، اما نشان‌دهنده تهدید فروپاشی ناگهانی نیست.
بیش از یک قرن بعد، دریاچه سارز همچنان توجه دانشمندان، مهندسان و سازمان‌های دفاع مدنی را به خود جلب می‌کند. حجم و ارتفاع سد، آن را در صورت وقوع زلزله شدید یا تغییرات قابل توجه در رژیم هیدرولوژیکی به طور بالقوه خطرناک می‌کند. در عین حال، ارزیابی‌های تاریخی محققان اولیه و روش‌های مدرن نظارت، امکان حفظ تعادل بین درک خطرات طبیعی و نیاز به زندگی و توسعه در این منطقه منحصر به فرد در ارتفاعات بالا را فراهم می‌کند. دریاچه سارز همزمان یک بنای طبیعی، گواهی بر قدرت زمین‌شناسی پامیرها و یادآوری مداوم اهمیت نظارت سیستماتیک بر وضعیت لرزه‌ای و هیدرولوژیکی در گورنو-بدخشان است.
عکس: dwc.kg