Душанбе, 2026 жылғы 6 қазан – Karavan Info ақпараттық агенттігі. Таулы Бадахшан автономиялық облысында, Әмудария бассейнінде, Пандж өзенінің оң жақ саласы Бартанг өзенінде, сағасынан 143 шақырым жерде орналасқан Сарез көлі Орталық Азиядағы ең маңызды және сонымен бірге алаңдатарлық табиғи нысандардың бірі болып қала береді. Бұл аймақ 9 баллдық сейсмикалық аймақта орналасқан, онда мұндай магнитудадағы жер сілкіністері шамамен 100 жылда бір рет қайталанады.
Көл 1911 жылы күшті жер сілкінісі нәтижесінде пайда болған. 1911 жылдың 18 ақпанында сағат 18:41-де Орталық Памирде 9-10 баллдық және 7,4 магнитудалық жер сілкінісі болды. Жер сілкінісі Памирдің едәуір бөлігіне және Ауғанстанның солтүстігіне әсер етті. Усой ауылының маңында теңіз деңгейінен 4500 метр биіктіктен шамамен 2,2 миллиард текше метр тас пен топырақ құлады. Бір сәтте алып табиғи бөгет пайда болды.
Көшкін ені 1,5 шақырымға дейінгі аңғарды жауып, 17,2 шаршы шақырым аумақты алып жатты. Бақшалары, егістіктері, үйлері, жануарлары, өсімдіктері және 54 тұрғыны бар Усой ауылы мәңгілікке жоғалып кетті.
Қайғылы оқиғаны еске алу үшін көшкінге Усой деген ат берілді. Ол 4,3 шақырымнан 5,3 шақырымға дейін созылып, биіктігі 703 метрден 799 метрге дейін жетті. Мурғаб өзені төрт жыл бойы толығымен бөгеліп қалды.
1911 жылдың қазан айының соңына қарай жиналған су көшкін болған жерден 20 шақырым жерде орналасқан Сарез ауылын басып қалды. Нәтижесінде Сарез деп аталатын жаңа көл пайда болды. Екі жылдан кейін Нисор, Дашт және Ирхот ауылдары да су астында қалды. Олардың тұрғындары Бартанг аңғарына қоныстанды. Бүгінде көлдің ұзындығы шамамен 75 шақырым, ал тереңдігі 200-ден 500 метрге дейін жетеді.
Орталық Памирдегі жаңа су айдынын зерттеу үшін бірнеше экспедициялық топтар ұйымдастырылды. 1913 жылы тау-кен инженері Д.Д. Букинич пен әскери топограф подполковник Г.А. Шпилько бастаған топ, ал 1915 жылы И.А. Преображенскийдің басшылығымен мамандар Сарез көлін зерттеді. Олардың міндеті тек учаскені сипаттау және картаға түсіру ғана емес, сонымен қатар табиғи бөгеттің беріктігін бағалау болды.
Букинич көшкіннің жеткілікті күшті емес деген қорытындыға келді. Ал Шпилько көлдің ешқашан бөгеттен шыға алмайтынын алға тартты. Преображенский бұл қорытындыны қолдады. Ол уақыт өте келе су бөгеттің қабаттарынан сіңіп кететінін, бұл төменгі қабаттың жоғары беріктігін көрсететінін атап өтті. Оның пікірінше, үлкен су қысымы табиғи бөгетті шайып кетеді деп күтуге ешқандай негіз жоқ. Сіңіп кету қалыпты ағын сияқты әсер қалдырады, бірақ кенеттен құлау қаупін білдірмейді.
Бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, Сарез көлі ғалымдардың, инженерлердің және азаматтық қорғаныс агенттіктерінің назарын аударуды жалғастыруда. Оның көлемі мен бөгетінің биіктігі күшті жер сілкінісі немесе гидрологиялық режимнің айтарлықтай өзгеруі жағдайында оны қауіпті етеді. Сонымен қатар, алғашқы зерттеушілердің тарихи бағалаулары мен заманауи мониторинг әдістері табиғи тәуекелдерді түсіну мен осы бірегей биік таулы аймақта өмір сүру және даму қажеттілігі арасындағы тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік береді. Сарез көлі сонымен бірге табиғи ескерткіш, Памирдің геологиялық күшінің дәлелі және Таулы Бадахшандағы сейсмикалық және гидрологиялық жағдайды жүйелі түрде бақылаудың маңыздылығын үнемі еске салады.
ФОТО: dwc.kg