در هشتمین نشست مشورتی روسای کشورهای آسیای مرکزی و آذربایجان که امروز در منطقه تفریحی ملی آوازه ترکمنستان برگزار شد، سخنرانی سدیر جپاروف، رئیس جمهور قرقیزستان، تحول قابل توجهی را در گفتگوی منطقه‌ای رقم زد.
در حالی که اجلاس‌های قبلی اغلب خود را به اعلامیه‌های دوستی چند صد ساله و وحدت سیاسی محدود می‌کردند، دستور کار فعلی بیشکک تمرکز بر اقتصاد کاملاً کاربردی، دیجیتالی شدن و عمل‌گرایی حمل و نقل را نشان داده است.
بازار دیجیتال و لجستیک یکپارچه
تز اقتصادی اصلی، ابتکار ایجاد یک پلتفرم تجارت الکترونیکی یکپارچه برای کشورهای آسیای مرکزی و آذربایجان بود. بیشکک عملاً پیشنهاد ایجاد یک جایگزین محلی برای بازارهای بزرگ خارجی را مطرح کرد.
قرقیزستان نه تنها مبتکر این طرح است، بلکه یک اهداکننده فناوری نیز محسوب می‌شود: توسعه زیرساخت‌های فناوری اطلاعات به متخصصان پارک فناوری پیشرفته داخلی (HTP) واگذار شده است.
به گفته طرف قرقیزی، این پروژه محدود به ایجاد یک رابط وب نخواهد بود، بلکه توسط یک سیستم لجستیک یکپارچه – انبارها، ترخیص خودکار گمرکی و خدمات ردیابی محصول از ابتدا تا انتها – پشتیبانی خواهد شد.
همکاری صنعتی: از مواد خام تا ارزش افزوده
جاپاروف خواستار بازنگری در مدل همکاری صنعتی شد. او به جای معاملات موردی، قالبی از نقشه‌های راه اجباری بین ایالتی با بودجه، مهلت‌ها و شرکت‌کنندگان کاملاً مشخص را پیشنهاد داد. تمرکز بر چهار بخش کلیدی است:
- فرآوری عمیق محصولات کشاورزی؛
- صنایع نساجی و سبک؛
- تولید مصالح ساختمانی؛
- ایجاد مراکز لجستیکی فرامرزی
شریان‌های حمل و نقل و پیش‌بینی‌پذیری ترانزیت
تسریع در اجرای پروژه عظیم چین-قرقیزستان-ازبکستان ، پایه و اساس اتصال اقتصادی محسوب می‌شود. رهبر قرقیزستان به وضوح معیارهای اثربخشی ترانزیت منطقه‌ای را بیان کرد:
- شفافیت و قابل پیش‌بینی بودن سیاست تعرفه‌ای؛
- منافع اقتصادی مستقیم برای همه کشورهای شرکت‌کننده؛
- کاهش هزینه نهایی و زمان تحویل کالا.
چارچوب اکولوژیکی و خوشه گردشگری
در بلوک توسعه پایدار، تأکید بر حفظ یخچال‌های طبیعی و اکوسیستم‌های کوهستانی – که عامل مهمی در امنیت آب و انرژی برای کل منطقه هستند – بود.
به عنوان یک گام عملی، پیشنهاد شد که یک مرکز منطقه‌ای برای فناوری‌های صرفه‌جویی در مصرف انرژی و منابع در بیشکک تأسیس شود.
صنعت گردشگری از طریق مفهوم «یک سفر، چندین کشور» ارائه می‌شود. با توجه به افزایش علاقه جهانی به آسیای میانه، پیشنهاد ترکیب مسیرهای کوهستانی، فرهنگی، تاریخی و دریای خزر آذربایجان در قالب تورهای یک بسته، یک حرکت استراتژیک مناسب به نظر می‌رسد.
نتیجه‌گیری و ارزیابی کارشناسی
سخنرانی سدیر جپاروف یک روند مهم را برجسته می‌کند: قرقیزستان در تلاش است تا به یک محرک منطقه‌ای در همکاری‌های خدمات دیجیتال، اکولوژی و لجستیک تبدیل شود.
خطرات کلیدی و شرایط اجرا:
- موانع زیرساختی: موفقیت یک پلتفرم تجارت الکترونیک یکپارچه مستقیماً به تمایل مقامات گمرکی در کشورهای شرکت‌کننده برای استانداردسازی رویه‌ها و کاهش موانع بوروکراتیک بستگی دارد.
- هماهنگ‌سازی سرمایه‌گذاری: همکاری صنعتی مستلزم مشارکت نهادهای توسعه مشترک (از جمله صندوق‌های منطقه‌ای) برای ارائه پشتیبانی مالی از پروژه‌ها خواهد بود.
- تأثیر ژئواکونومیک: اجرای سریع طرح‌های پیشنهادی، جایگاه بلوک آسیای مرکزی + آذربایجان را به عنوان یک چهارراه تجاری پایدار، خودکفا و از نظر فناوری پیشرفته برای اوراسیا تضمین خواهد کرد.
در واقع، ابتکارات اقتصادی بیشکک و دیگر پایتخت‌ها در خلاء اجرا نمی‌شوند – آنها بر چارچوب‌های مفهومی خارجی و «بازی‌های بزرگ» بازیگران فرامنطقه‌ای تحمیل می‌شوند.
ساز وکتور بریتانیایی و ساز ترکی: پروژه OTG
در عین حال، یک پروژه ادغام پان ترکیستی در منطقه در حال وقوع است که آنکارا در چارچوب سازمان کشورهای ترک (OTG) و مفهوم «توران بزرگ» بر آن نظارت دارد. با این حال، از منظر سیاسی، مسیر ترکیه کاملاً خودمختار نیست:
- منافع بریتانیا (بریتانیای جهانی): بریتانیا که به عنوان بخشی از مسیر پس از برگزیت خود، به طور فعال به اوراسیا بازمی‌گردد، نفوذ ترکیه را به عنوان یک «دژ کوبنده» مناسب و ابزاری انعطاف‌پذیر برای تغییر ساختار لجستیک منطقه‌ای و نفوذ در مرکز خزر-آسیای مرکزی می‌بیند.
- ایجاد تعادل در نخبگان منطقه‌ای: برای کشورهای آسیای مرکزی و آذربایجان، همکاری در قالب ترکی راهی برای افزایش حاکمیت آنها بدون ورود به رویارویی مستقیم با همسایگان بزرگترشان است.
ذهنیت کشورهای منطقه: عمل‌گرایی ترکیبی
علیرغم این واقعیت که بازیگران خارجی (ایالات متحده، بریتانیا، ترکیه) «قوانین بازی» و الگوهای نهادی خود را ارائه می‌دهند، کشورهای آسیای مرکزی و آذربایجان را نمی‌توان بازیگران منفعل نامید.
رهبران منطقه‌ای (به‌ویژه قرقیزستان با ابتکاراتش برای یک بازار واحد و خط آهن چین-قرقیزستان-ازبکستان) در حال جذب مفاهیم خارجی و پر کردن آنها با محتوای عملی خود هستند.
کشورهای منطقه از پیوندهای لجستیکی (کریدور میانی) که توسط غرب و ترکیه پیشنهاد شده است، نه برای قطع روابط با روسیه و چین، بلکه برای ایجاد حداکثر رقابت برای بازار منطقه‌ای و کسب منافع اقتصادی از تمام پروژه‌های جهانی موجود استفاده می‌کنند.
قالب «آسیای مرکزی + آذربایجان» ترکیبی پیچیده است: از نظر خارجی، مبتنی بر الگوهای ژئوپلیتیکی استراتژیست‌های غربی و مفهوم اتحاد ترکی-بریتانیایی است، اما از نظر داخلی، ناشی از منافع صرفاً عمل‌گرایانه نخبگان محلی است که به دنبال کسب درآمد از موقعیت جغرافیایی مرکزی خود هستند.
نتیجه‌گیری
بنابراین، فرآیندهای همگرایی مدرن در قالب «آسیای مرکزی + آذربایجان» یک پدیده ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی چندلایه را نشان می‌دهند.
از یک سو، این مسیر در چارچوب مدل‌های مفهومی خارجی – از اقتباس استراتژی آمریکایی «آسیای مرکزی بزرگ» فردریک استار گرفته تا ابتکارات پان‌ترکیستی آنکارا و لندن – در حال آشکار شدن است. بازیگران خارجی به دنبال تعیین قوانین بازی هستند و مراکز سنتی قدرت منطقه را دور می‌زنند.
از سوی دیگر، ابتکارات بیشکک، که توسط سادیر جپاروف بیان شده است – از پلتفرم تجارت الکترونیکی یکپارچه گرفته تا ساخت بزرگراه چین-قرقیزستان-ازبکستان – به وضوح سطح بالای عاملیت داخلی در کشورهای منطقه را نشان می‌دهد. نخبگان منطقه‌ای صرفاً مطیع طرح‌های ژئوپلیتیکی خارجی نیستند، بلکه به صورت عمل‌گرایانه مفاهیم کشورهای دیگر را اتخاذ می‌کنند و آنها را با محتوای اقتصادی و زیرساختی خود ترکیب می‌کنند.
در نهایت، موفقیت مدل ادغام عمل‌گرایانه پیشنهادی قرقیزستان به توانایی کشورهای منطقه در غلبه بر موانع گمرکی و بوروکراتیک و حفظ تعادل ظریف چندوجهی – کسب درآمد از ترانزیت مرزی و دیجیتالی شدن بدون تبدیل شدن به ابزاری کورکورانه برای استراتژی‌های ژئوپلیتیکی خارجی – بستگی دارد.
ناظر سیاسی ، آی. ای. کاروان اینفو، ای. ارکینبایف
عکس: دفتر مطبوعاتی رئیس جمهور قرقیزستان