ТАШКЕНТ, 2026 жылғы 6 мамыр – Karavan Info ақпараттық агенттігі. Климаттың өзгеруі бүгінгі таңдағы ең өзекті және күрделі жаһандық мәселелердің бірі болып табылады. Оның теріс әсері экологиялық тұрғыдан осал аймақтарда және антропогендік жүктеме жоғары аймақтарда әсіресе өткір сезіледі. Осындай аймақтардың бірі — климаттың өзгеруінің салдары табиғи ресурстардың жай-күйіне, өмір сүру деңгейіне және экономикалық белсенділікке кешенді әсер ететін Арал теңізі аймағы.
Арал теңізінің кебуінің нәтижесінде аймақта микроклиматтың күрт өзгеруі, температураның көтерілуі, жауын-шашынның азаюы, жел белсенділігінің артуы және шаңды дауылдардың көбеюі байқалады. Бұл процестер жердің тозуына, су тапшылығына және биоәртүрліліктің азаюына әкеледі. Нәтижесінде ауыл шаруашылығы өнімділігі төмендейді, ауыз су жүйелеріне түсетін жүктеме артады және халық денсаулығына елеулі қауіп төнеді.
Арал теңізі аймағындағы климаттың өзгеруіне бейімделу шараларына ең алдымен су ресурстарын тұрақты басқаруға, гидравликалық инфрақұрылымды жаңғыртуға, құрғақ теңіз түбінде қорғаныш орман белдеулерін құруға, жердің тозуын азайтуға, биоәртүрлілікті сақтауға және халықтың климатқа төзімділігін арттыруға бағытталған кешенді қадамдар кіреді.
Жаңа Өзбекстанда климаттың өзгеруіне бейімделу мәселесі мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі болып табылады.
Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёевтің басшылығымен халықаралық аренада экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету, табиғи ресурстарды қорғау және климаттың өзгеруіне бейімделу бойынша көптеген бастамалар көтерілуде.
Атап айтқанда, Өзбекстан Республикасы Президентінің бастамасымен 2021 жылдың 18 мамырында БҰҰ Бас Ассамблеясының 75-сессиясында «Арал теңізі аймағын экологиялық инновациялар мен технологиялар аймағы деп жариялау туралы» арнайы қарар қабылданды.
Бүгінгі таңда Арал теңізі аймағын экологиялық инновациялар мен технологиялар аймағына айналдыру, жасыл инфрақұрылымды дамыту және халықтың климаттың өзгеруіне төзімділігін арттыру бағдарламалары дәйекті түрде жүзеге асырылуда. Бұл Арал теңізінің кебуінің қоршаған орта мен қоғамдық денсаулыққа теріс әсеріне қарсы тұру, туындаған мәселелерді шешу және жұмыспен қамту арқылы аймақта тұратын адамдардың өмір сүру жағдайларын жақсарту үшін өте маңызды.
2025 жылдың қыркүйегінде БҰҰ Бас Ассамблеясының 80-ші сессиясында сөйлеген сөзінде Өзбекстан басшысы Арал теңізінің кебуінің теріс салдары халықаралық қауымдастықтың үнемі назарында болуы керек екенін атап өтті. Соңғы жылдары кептірілген теңіз түбінің 2 миллион гектарына тұзға төзімді шөл өсімдіктері отырғызылғаны және 2030 жылға қарай бұл аумақтың 80 пайызы жасыл желекпен жабылатыны атап өтілді.
Халықаралық Арал теңізін құтқару қоры (ХАҚҚ) климаттың өзгеруіне бейімделу үшін практикалық шешімдер әзірлейтін маңызды институционалдық орталық болып табылады.
Халықаралық Аралды құтқару қорының құрамындағы агенттік — Халықаралық Аралды құтқару қоры (ХАҚҚ) Арал теңізі аймағында климаттың өзгеруіне бейімделу шараларын жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады.
Атап айтқанда, «Әмудария атырауында шағын су қоймаларын құру (II кезең)» жобасы аясында көл жүйесін тұрақты сумен жабдықтау тетіктері жетілдірілді. Бұл су ресурстарын қайта бөлуге, гидрологиялық режимді реттеуге және аймақтың экологиялық тепе-теңдігін нығайтуға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, Мойнақ каналын қайта құру оның өткізу қабілетін айтарлықтай арттырды. Суды бөлу тиімділігі жақсарды, көлдерге су беру тұрақтандырылды және су шығыны айтарлықтай азайды.
Сонымен қатар, Рыбачье су қоймасын қайта құру аясында гидротехникалық құрылыстар нығайтылды, су төгетін жүйелер жаңғыртылды және эрозия қаупі айтарлықтай азайтылды. Бұл су қауіпсіздігін арттыруға және су ресурстарын тиімді және ұтымды пайдалануды қамтамасыз етуге қызмет етеді.
Экологиялық қалпына келтіруді ілгерілету үшін Ахантай және Аққұм аудандарында қорғаныш ормандары отырғызылуда. Құрғақ теңіз түбіндегі мелиорациялық жұмыстар жел эрозиясын және тұз тасымалын азайтуға көмектеседі. Бұл аймақтың микроклиматын тұрақтандырады және ландшафттың деградациясының алдын алады.
Сонымен қатар, әлеуметтік белсенділік экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз етуде де маңызды рөл атқарады. Осы мақсатта жастар арасында экологиялық хабардарлықты арттыруға бағытталған байқаулар, білім беру науқандары және ақпараттық-түсіндіру жұмыстары үнемі ұйымдастырылып отырады.
Жергілікті қауымдастықтар мен шаруашылықтар үшін су мен жер ресурстарын тұрақты пайдаланудың заманауи модельдері де енгізілуде. Бұл процесс суды үнемдейтін технологияларды кеңінен енгізуге, жерді тиімді басқаруға және климатқа бейімделген ауыл шаруашылығы тәжірибелерін қолдануға ерекше назар аударады.
Бұл шаралар тек экологиялық мәселелерді жеңілдетіп қана қоймай, сонымен қатар өмір сүру деңгейін жақсартады, экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етеді және аймақтың климаттың өзгеруіне төзімділігін нығайтады.
Климатқа бейімделудің келесі кезеңі — сандық және ғылыми тәсіл
Қазіргі кезеңде климаттың өзгеруіне бейімделу процестері тек дәстүрлі әдістермен шектеліп қана қоймай, заманауи цифрлық технологиялармен және ғылыми тәсілдермен біріктіріледі. Атап айтқанда:
— гидрологиялық және метеорологиялық деректерді нақты уақыт режимінде бақылау;
— спутниктік суреттерге негізделген аумақтардың жай-күйін талдау;
— су ресурстарын жоспарлау және оңтайлы бөлу;
— деректерді жинау және басқару цифрлық платформалар арқылы жүзеге асырылуда.
Бұл тәсілдер климаттың өзгеруінің әсерін ерте анықтауға, тәуекелдерді азайтуға және ресурстарды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, халықаралық ынтымақтастық Арал теңізі аймағында климаттың өзгеруіне бейімделу шараларын тиімді жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады. Атап айтқанда, Швейцарияның даму және ынтымақтастық агенттігімен (SDC) бірлесіп, су ресурстарын тұрақты басқаруды және кешенді тәсілдерді енгізу арқылы аймақтың климаттық тұрақтылығын арттыру жұмыстары жүргізілуде.
Сонымен қатар, Жаһандық су серіктестігімен (ЖСӘ) серіктестікте су қауіпсіздігін және ресурстарды ұтымды пайдалануды қамтамасыз ету тетіктері әзірленуде, ал Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымымен (ЕҚЫҰ) бірлесіп жүзеге асырылатын жобалар аясында Арал теңізі аймағының батпақты экожүйелерінің мониторингі жүргізілуде, климаттың өзгеруінің әсерін бағалау және оған бейімделу шаралары әзірленуде.
Арал теңізі аймағындағы климаттың өзгеруіне бейімделу тек экологиялық мәселелерді шешу құралы ғана емес, сонымен қатар тұрақты дамуға қол жеткізудің негізгі шарты болып табылады.
Жүргізіліп жатқан жүйелік реформалар ғылыми тәсілдің, заманауи технологиялар мен институционалдық ынтымақтастықтың арқасында тіпті ең күрделі экологиялық дағдарыстарда да тұрақты шешімдер табуға болатынын көрсетеді.
Қазіргі басты міндет — климаттың өзгеруіне бейімделуге барлық салада басымдық беру және оны өмір салтымыздың бір бөлігіне айналдыру.
Өйткені климатқа бейімделу тек бүгінгі күннің міндеті ғана емес, сонымен қатар болашақ ұрпақ алдындағы стратегиялық жауапкершілік.
Біродаржон Бұрхонжонов, Арал теңізін құтқару халықаралық қоры агенттігінің басшысы: