TOSHKENT, 2026-yil 6-may – Karavan Info axborot agentligi. Iqlim o'zgarishi bugungi kunda eng dolzarb va murakkab global muammolardan biridir. Uning salbiy ta'siri, ayniqsa, ekologik jihatdan zaif mintaqalarda va yuqori antropogen yuklarga ega hududlarda keskin seziladi. Shunday mintaqalardan biri Orol dengizi mintaqasi bo'lib, u yerda iqlim o'zgarishi oqibatlari tabiiy resurslar holatiga, turmush darajasiga va iqtisodiy faoliyatga murakkab ta'sir ko'rsatadi.

Orol dengizining qurishi natijasida mintaqada mikroiqlimning keskin o'zgarishi, haroratning ko'tarilishi, yog'ingarchilikning kamayishi, shamol faolligining kuchayishi va chang bo'ronlarining ko'payishi kuzatilmoqda. Bu jarayonlar yerlarning degradatsiyasiga, suv tanqisligiga va biologik xilma-xillikning pasayishiga olib keladi. Natijada qishloq xo'jaligi mahsuldorligi pasayadi, ichimlik suvi tizimlariga yuk ortadi va aholi salomatligiga jiddiy tahdid tug'iladi.

Orol dengizi mintaqasida iqlim o'zgarishiga moslashish choralari, birinchi navbatda, suv resurslarini barqaror boshqarish, gidravlik infratuzilmani modernizatsiya qilish, quruq dengiz tubida himoya o'rmon kamarlarini yaratish, yerlarning degradatsiyasini kamaytirish, biologik xilma-xillikni saqlash va aholining iqlimga chidamliligini oshirishga qaratilgan kompleks choralarni o'z ichiga oladi.

Yangi Oʻzbekistonda iqlim oʻzgarishiga moslashish masalasi davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biridir.

Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev rahbarligida xalqaro maydonda ekologik barqarorlikni taʼminlash, tabiiy resurslarni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishiga moslashish boʻyicha koʻplab tashabbuslar ilgari surilmoqda.

Xususan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tashabbusi bilan 2021-yil 18-may kuni BMT Bosh Assambleyasining 75-sessiyasida “Orol dengizi mintaqasini ekologik innovatsiyalar va texnologiyalar zonasi deb eʼlon qilish toʻgʻrisida”gi maxsus rezolyutsiya qabul qilindi.

Bugungi kunda Orol dengizi mintaqasini ekologik innovatsiyalar va texnologiyalar zonasiga aylantirish, yashil infratuzilmani rivojlantirish va aholining iqlim o'zgarishiga chidamliligini oshirish dasturlari izchil amalga oshirilmoqda. Bu Orol dengizining qurishining atrof-muhit va aholi salomatligiga salbiy ta'siriga qarshi kurashish, yuzaga kelgan muammolarni hal qilish va bandlikni ta'minlash orqali mintaqada yashovchi odamlarning turmush sharoitini yaxshilash uchun juda muhimdir.

Oʻzbekiston rahbari 2025-yil sentabr oyida BMT Bosh Assambleyasining 80-sessiyasida nutq soʻzlab, Orol dengizining qurishining salbiy oqibatlari xalqaro hamjamiyatning doimiy diqqat markazida boʻlishi kerakligini taʼkidladi. Soʻnggi yillarda qurigan dengiz tubining 2 million gektariga tuzga chidamli choʻl oʻsimliklari ekilgani va 2030-yilga kelib bu hududning 80 foizi koʻkalamzorlashtirilishi taʼkidlandi.

Orol dengizini qutqarish xalqaro jamg'armasi (OQXJ) iqlim o'zgarishiga moslashish uchun amaliy yechimlarni ishlab chiqayotgan muhim institutsional markazdir.

Orol dengizini qutqarish xalqaro jamg'armasi tarkibidagi agentlik bo'lgan Orol dengizini qutqarish xalqaro jamg'armasi (OQXJ) Orol dengizi mintaqasida iqlim o'zgarishiga moslashish choralarini amalga oshirishda muhim rol o'ynaydi.

Xususan, "Amudaryo deltasida kichik suv omborlarini yaratish (II bosqich)" loyihasi doirasida ko'l tizimini barqaror suv bilan ta'minlash mexanizmlari takomillashtirildi. Bu suv resurslarini qayta taqsimlash, gidrologik rejimni tartibga solish va mintaqaning ekologik muvozanatini mustahkamlash imkonini beradi.

Shu bilan birga, Moʻynoq kanalining rekonstruksiya qilinishi uning quvvatini sezilarli darajada oshirdi. Suv taqsimoti samaradorligi yaxshilandi, koʻllarga suv yetkazib berish barqarorlashdi va suv yoʻqotishlari sezilarli darajada kamaydi.

Bundan tashqari, Ribachye suv ombori to'g'onini rekonstruksiya qilish doirasida gidravlik inshootlar mustahkamlandi, suv to'kish tizimlari modernizatsiya qilindi va eroziya xavfi sezilarli darajada kamaytirildi. Bu suv xavfsizligini oshirishga va suv resurslaridan samarali va oqilona foydalanishni ta'minlashga xizmat qiladi.

Ekologik tiklanishni rag'batlantirish maqsadida Oxantoy va Akkum hududlarida himoya o'rmonlari barpo etilmoqda. Quruq dengiz tubida meliorativ ishlar shamol eroziyasi va tuz tashishni kamaytirishga yordam beradi. Bu mintaqaning mikroiqlimini barqarorlashtiradi va landshaft degradatsiyasining oldini oladi.

Shu bilan birga, ijtimoiy faollik ekologik barqarorlikni ta'minlashda ham muhim rol o'ynaydi. Shu maqsadda yoshlar o'rtasida ekologik xabardorlikni oshirishga qaratilgan tanlovlar, ta'lim kampaniyalari va targ'ibot tadbirlari muntazam ravishda tashkil etiladi.

Mahalliy jamoalar va fermer xo'jaliklari uchun ham suv va yer resurslaridan barqaror foydalanishning zamonaviy modellari joriy etilmoqda. Bu jarayonda suvni tejaydigan texnologiyalarni keng joriy etish, yerlarni samarali boshqarish va iqlimga moslashtirilgan qishloq xo'jaligi amaliyotlarini qo'llashga alohida e'tibor qaratilmoqda.

Bu choralar nafaqat ekologik muammolarni yumshatish, balki turmush darajasini yaxshilash, iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash va mintaqaning iqlim o'zgarishiga chidamliligini mustahkamlash imkonini beradi.

Raqamli va ilmiy yondashuv iqlimga moslashishning keyingi bosqichidir

Hozirgi bosqichda iqlim o'zgarishiga moslashish jarayonlari faqat an'anaviy usullar bilan cheklanib qolmay, balki zamonaviy raqamli texnologiyalar va ilmiy yondashuvlar bilan birlashtirilmoqda. Xususan:

– gidrologik va meteorologik ma'lumotlarni real vaqt rejimida monitoring qilish;

– sun'iy yo'ldosh tasvirlari asosida hududlar holatini tahlil qilish;

– suv resurslarini rejalashtirish va optimal taqsimlash;

– ma'lumotlarni yig'ish va boshqarish raqamli platformalar orqali amalga oshirilmoqda.

Ushbu yondashuvlar iqlim o'zgarishi ta'sirini erta aniqlash, xavfni kamaytirish va resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi.

Shu bilan birga, xalqaro hamkorlik Orol dengizi mintaqasida iqlim o'zgarishiga moslashish choralarini samarali amalga oshirishda muhim rol o'ynaydi. Xususan, Shveytsariya Taraqqiyot va Hamkorlik Agentligi (SDC) bilan hamkorlikda barqaror suv resurslarini boshqarish va integratsiyalashgan yondashuvlarni joriy etish orqali mintaqaning iqlimga chidamliligini oshirish bo'yicha ishlar olib borilmoqda.

Bundan tashqari, Global suv hamkorligi (GWP) bilan hamkorlikda suv xavfsizligini ta'minlash va resurslardan oqilona foydalanish mexanizmlari ishlab chiqilmoqda, Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti (YXHT) bilan hamkorlikda amalga oshirilayotgan loyihalar doirasida Orol dengizi mintaqasining botqoqlik ekotizimlarini monitoring qilish hamda iqlim o'zgarishi ta'sirini baholash va unga moslashish choralari ishlab chiqilmoqda.

Orol dengizi mintaqasida iqlim o'zgarishiga moslashish nafaqat ekologik muammolarni hal qilish vositasi, balki barqaror rivojlanishga erishishning asosiy shartidir.

Davom etayotgan tizimli islohotlar shuni ko'rsatadiki, ilmiy yondashuv, zamonaviy texnologiyalar va institutsional hamkorlik tufayli hatto eng murakkab ekologik inqirozlarda ham barqaror yechimlarni topish mumkin.

Hozirgi asosiy vazifa har bir sohada iqlim o'zgarishiga moslashishga ustuvor ahamiyat berish va uni hayot tarzimizning bir qismiga aylantirishdir.

Chunki iqlimga moslashish nafaqat bugungi kunning vazifasi, balki kelajak avlodlar oldidagi strategik mas'uliyat hamdir.

Birodarjon Burxonjonov, Orol dengizini qutqarish xalqaro jamg'armasi agentligi rahbari.