Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ауғанстан халықаралық қатынастарда ерекше орын алды, бейтарап, бірақ стратегиялық тұрғыдан маңызды мемлекет ретінде қызмет етті. Король Мохаммад Захир Шахтың (1933–1973 жылдары билік құрды) басшылығымен және Премьер-Министр Мохаммад Хашим Ханның (1929–1946) белсенді рөлімен елдің сыртқы саясаты егемендікті сақтауға және жаһандық қақтығысқа тартылу қаупін азайтуға бағытталған болатын.

Тарихнамада Ауғанстанның соғыс кезіндегі рөлі мәселесі, ең алдымен, «буферлік мемлекет» тұжырымдамасы тұрғысынан қарастырылады. Бірқатар зерттеушілер (мысалы, Луи Дюпре мен В.Г. Коргунның еңбектері) Кабулдың Ұлы Ойыннан мұраға қалған сыртқы билік орталықтары арасындағы тепе-теңдіктің дәстүрлі саясатын жалғастырғанын атап көрсетеді.

Осыған байланысты Ауғанстан өзінің сыртқы байланыстарын әртараптандыруға тырысты, соның ішінде 1930 жылдары Германиямен ынтымақтастық арқылы.

Германияның инфрақұрылымдық және техникалық жобаларға қатысуы жаңғырту және Ұлыбритания мен Кеңес Одағына тәуелділікті азайту құралы ретінде қарастырылды.

Соғыс басталғаннан кейін Ауғанстанның аймақтық геосаясаттағы маңызы артты. Британдық Үндістан мен Кеңес Одағының арасындағы орналасуы елді бәсекелес барлау және дипломатиялық күш-жігер аймағына айналдырды.

Бұл фактор әсіресе 1941 жылы «Барбаросса» операциясы басталғаннан кейін, одақтастар Кабулға кез келген «осьтік» күштердің қатысуын болдырмау үшін қысымды күшейткеннен кейін күшейе түсті.

Осы қысыммен Ауғанстан үкіметі неміс және итальяндық мамандарды қуып жіберуге мәжбүр болды, бұл бейтараптық саясатын растаудағы маңызды қадам болды.

Ғылыми әдебиеттерде Ауғанстанның бейтараптығы пассивті емес, прагматикалық болғаны атап өтіледі. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, бұл Ауғанстан басшылығына тікелей қақтығыстан аулақ бола отырып, халықаралық бәсекелестіктен пайда табуға мүмкіндік беретін «шектеулі маневр» түрін білдірді.

Сонымен қатар, ішкі тұрақтылық сыртқы қысымға қарамастан мемлекеттің өмір сүруінің негізгі шарты ретінде қарастырылды.

Осылайша, Ауғанстан Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұрысқа қатыспады, бірақ аймақтық қауіпсіздік жүйесінде маңызды рөл атқарды. Жетекші державалар арасындағы мүдделер тепе-теңдігіне негізделген бейтараптық саясаты елдің тәуелсіздігін сақтауда маңызды факторға айналды және кейінгі онжылдықтардағы оның сыртқы саясатының ерекшеліктерін анықтады.

Ауғанстандық халықаралық сарапшы және бұрынғы дипломат Гаус Джанбаз

Фото: Karavan Info ақпараттық агенттігінің редакциясы жасаған жасанды интеллект