Иран мен АҚШ арасындағы қазіргі соғыстың нәтижесі қандай болса да, қауіпсіздік саласындағы олқылық пен қауіптер Таяу Шығыстағы негізгі мәселелердің бірі болып қала береді.

Егер Иран соғыстан айқын артықшылықпен шықса, ол даусыз аймақтық держава ретінде көрінуі мүмкін, ал Қарсыласу қозғалысы бүкіл аймаққа таралуы мүмкін.

Мұндай жағдайда Таяу Шығыстағы американдық қорғаныс қалқаны мен тежеу жүйесінің ұзақ уақыт бойы атқарып келе жатқан рөлі айтарлықтай әлсіреуі мүмкін.

Әйтпесе, АҚШ-тың жеңісі Израильді аймақтағы басым державаға айналдыруы мүмкін – әлеуетті қауіптен аймақтық тәртіпке төнетін нақты қауіпке, Таяу Шығыстың геосаяси картасын қайта құру мүмкіндігіне ие болуы мүмкін.

Екі сценарий де кең таралған қауіпсіздік вакуумының пайда болу мүмкіндігін тудырады, бұл дәстүрлі емес қарулы қақтығыстарға, бақылаусыз заңсыздыққа және террористік желілер мен есірткі саудасының кеңеюіне әкелуі мүмкін. Бұл перспектива араб астаналарында және одан тыс жерлерде қазірдің өзінде үлкен алаңдаушылық тудыруда.

Тіпті Сауд Арабиясы , Түркия және Пәкістан сияқты АҚШ одақтастары болып жатқан оқиғаларға алаңдаушылық білдіріп, жаңа аймақтық қауіпсіздік жүйесіндегі өз орнын анықтауға тырысуда.

Бұл үш ел арасында жаңа қауіпсіздік тетігінің қалыптасуын американдық және батыс қауіпсіздік кепілгеріне деген сенімнің төмендеуінің белгісі ретінде қарастыруға болады. Олар үшін негізгі біріктіруші фактор — олардың сунниттік ислам әлемімен ортақ байланысы, бұл шииттік Иранның ықпалына қарсы тұра алады. Сонымен қатар, үш мемлекет те әртүрлі уақытта Израильді аймақтық қауіпсіздікке ортақ қауіп ретінде қарастырды.

Қазіргі соғыста бір тараптың шешуші жеңіске жете алмауы аймақтағы басқа ойыншылардың рөлін одан әрі күшейтеді. Ресей қазір Иранды ашық түрде қолдап отыр, ал Қытай да оқиғалардың өзінің стратегиялық мүдделеріне зиян келтіретіндей дамуына жол беру ниетінде емес. Осы тұрғыдан алғанда, үш елдің ынтымақтастығы американдық қауіпсіздік қолшатырын қолдауға немесе толықтыруға бағытталған болса да, бұл бір уақытта Ресей, Иран , Қытай және тіпті Солтүстік Корея арасындағы одан да тығыз жақындасуға және әскери және қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықтың жаңа тетіктерін қалыптастыруға әкелуі мүмкін.

Мұндай жағдайда қазіргі қақтығыс біртіндеп үлкен жаһандық қақтығысқа ұласуы мүмкін.

Ауғанстанға келетін болсақ…

Ауғанстан , мүмкін, аймақтағы басқа көптеген елдерге қарағанда, бұл процестердің салдарына көбірек тартылады. Бір жағынан, ол Пәкістанмен көршілес, Сауд Арабиясымен діни байланыстары бар және Түркиямен тарихи қарым-қатынастары бар. Екінші жағынан, ол Иранмен көршілес және көптеген байланыстары бар, Ресеймен саяси және әскери қарым-қатынастары бар, ал Қытаймен экономикалық байланыстары бар.

Мұның бәрі Ауғанстанды күрделі геосаяси дағдарыстың ортасына қоюы мүмкін.

Мұндай дағдарысты басқару дана дипломатияны, теңгерімді сыртқы саясатты жүргізуді және Ауғанстанның аймақтық және жаһандық қақтығыстарға араласуына жол бермеу үшін күш-жігерді жалғастыруды қажет етеді.

Автор: Сұлтан Ахмад Бахин, Ауғанстан Сыртқы істер министрлігінің үшінші саяси департаментінің бұрынғы басшысы .

Фото: Karavan Info ақпараттық агенттігінің редакциясы жасаған жасанды интеллект