Душанбе, 2026-жылдын 24-апрели – Karavan Info маалымат агенттиги. 2026-жылдын 17-апрелинде Орусиянын Чувашия Республикасынын Чебоксары шаарында "Улуу Ата Мекендик согуш учурундагы эвакуация: тарых, калктын тагдыры жана Евразия мейкиндигиндеги эс тутумду сактоо" деген темада эл аралык илимий-практикалык конференция өттү.
Уюштуруучулар Чуваш Республикасынын Билим берүү министрлиги, Орусиянын аскердик тарыхый коому жана Чебоксары мамлекеттик гуманитардык институту болгон.
Форумга Россиядан жана Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештигинин башка мүчө мамлекеттеринен 130 эксперт катышты. Катышуучулардын курамынын өзү эле согуш мезгилиндеги эвакуация темасы тарыхый изилдөөнүн гана эмес, ошондой эле коомдук эс тутумдун маанилүү бөлүгү бойдон кала берерин, постсоветтик өлкөлөрдү жалпы тагдыр, адамдык жоготуулар жана согуш учурунда аман калуу тажрыйбасы аркылуу бириктирерин көрсөтүп турат.
Конференциянын пленардык жыйынында А. Дониш атындагы Тарых, археология жана этнография институтунун жетектөөчү илимий кызматкери, тарых илимдеринин кандидаты, доцент Абдулло Гафуров баяндама жасады. Анын баяндамасы "Улуу Ата Мекендик согуш учурунда калкты Тажикстанга эвакуациялоо: Изилдөөнүн маанилүү маселелери" деген темага арналды. Ошентип, аскердик тарыхтын маанилүү, бирок азырынча толук изилденбеген бөлүмүнө — Тажикстанда эвакуациялангандарды кабыл алууга жана алардын согуш учурунда республиканын тагдырына кошкон салымына көңүл бурулду.
Тарыхый изилдөөлөр үчүн мындай темалар өзгөчө маанилүү, анткени эвакуация жөн гана адамдардын фронттогу аймактардан тылдын тереңине көчүшү эмес. Бул ошондой эле социалдык чөйрөнүн өзгөрүшүн, демографиялык ландшафттын өзгөрүшүн жана жалпы согуштун чеңгелинде калган кең өлкөнүн аймактарынын ортосунда өз ара жардам көрсөтүүнүн жаңы формаларынын пайда болушун камтыйт. Бул контекстте Тажикстан миңдеген адамдардын тагдыры чечилген кеңири гуманитардык мейкиндиктин бир бөлүгүнө айланды, ал эми республиканын өзү көптөгөн эвакуацияланган үй-бүлөлөр үчүн куткарылуу, иштөө жана адаптациялоо жайына айланды.
Конференция төрт секцияда уланып, илимий жактан жетиштүү көңүл бурула элек актуалдуу маселелер каралды. Сессияларда 50дөн ашык баяндамалар жасалды, бул темага жана анын дисциплиналар аралык мүнөзүнө болгон жогорку изилдөө кызыгуусун тастыктады. Катышуучулар тарыхый фактыларды гана эмес, ошондой эле эс тутумду сактоо маселелерин, булак материалдарын, эвакуациянын аймактык мүнөздөмөлөрүн жана согуш өмүрүн түбөлүккө өзгөрткөн адамдардын тагдырларын да талкуулашты.
Конференциядагы өзүнчө бир иш-чара "Согуш учурундагы балдардын эрдиги" фотокөргөзмөсү болду. Ал илимий күн тартибине эмоционалдык жана адамдык өлчөм кошуп, согуш фронт жөнүндө гана эмес, ошондой эле кыйынчылыктарды, эмгекти жана экстремалдык шарттарда жашоо зарылдыгын башынан өткөргөн балдардын, аялдардын жана карылардын өмүрү жөнүндө экенин эскертти. Мындай көргөзмөлөр маанилүү билим берүүчү ролду ойнойт: алар тарыхый эс тутумду абстракттуу эмес, тирүү жана көрүнүктүү кылат.
Чебоксарыдагы конференция Улуу Ата Мекендик согуш темасы ар кайсы өлкөлөрдөн келген изилдөөчүлөрдү аскердик операцияларды изилдөөдө гана эмес, ошондой эле тылдын гуманитардык тарыхында, эвакуацияда жана эскерүүлөрдү сактоодо да бириктирип келе жатканын дагы бир жолу тастыктады. Тажикстан үчүн мындай форумдарга катышуу өзгөчө маанилүү, анткени ал өзүнүн илимий көз карашын сунуштоого гана эмес, ошондой эле улуттук тарыхый тажрыйбасын кеңири Евразия контекстинде жайгаштырууга мүмкүндүк берет.
СҮРӨТ: Тажикстандын Улуттук Илимдер Академиясы.