Душанбе, 2026-жылдын 24-октябры – Karavan Info маалымат агенттиги. 23-октябрда Эл аралык ак илбирс күнү белгиленет. БУУнун Башкы Ассамблеясы 2024-жылы бул жырткычтын глобалдык экосистемадагы ролун эске алуу менен аны сактоону колдоо үчүн эл аралык жана аймактык кызматташтыкты күчөтүү жөнүндө жарыялаган.

Илбирс республикада сейрек кездешүүчү жаныбар бойдон калууда жана Тажикстандын Кызыл китебине киргизилген. Анын өлкөдөгү жалпы ареалы 87 000 чарчы километрди түзөт, анын 70% чыгыш Бадахшанда. Бул түрдүн азыркы глобалдык ареалынын болжол менен 3% түзөт.

Ак илбирс же ирбис – деңиз деңгээлинен 3500 метрден 6000 метрге чейинки бийиктиктеги тоолордо жашаган ири жырткыч. Ушул себептен улам, ал дүйнөдөгү эң бийик тоолуу жаныбар деп эсептелет. Кышында анын жүнү боз түскө айланат, бул эң сонун камуфляжды камсыз кылат, ал эми коюу, жумшак жүнү аны суук жана катаал шарттардан коргойт.

Илбирстин негизги жеми – тоо койлору жана эчкилери. Ал ошондой эле тоолордо жашаган канаттуулар жана майда жаныбарлар менен да азыктана алат. Кардын калың жаашынан улам, ал кээде тамак издеп калктуу конуштарга түшөт. Мындай окуялар көп учурда адамдар менен жырткычтын ортосундагы чыр-чатактарга алып келет жана алардын алдын алуу үчүн коомчулукту агартуу жана компенсация төлөө сыяктуу чаралар көрүлүшү керек.

Илбирстин кооз денеси, жумшак жүнү жана таң калыштуу түсү аны дүйнө жүзү боюнча белгилүү кылды. Бул түрдү коргоо жана анын популяциясынын азайышынын алдын алуу үчүн Тажикстан илимий изилдөөлөрдү камтыган "2024-2028-жылдарга карата Илбирсти коргоо боюнча мамлекеттик программаны" кабыл алды. Учурдагы мыйзамдар илбирстерге мыйзамсыз аңчылык кылгандыгы үчүн административдик жана кылмыш жоопкерчилигин белгилейт.

Тажикстанда ак илбирстер негизинен Памир тоолорунда, ошондой эле Түркстан, Зеравшан, Гиссар, Каратегин, Хазрат-Шах, Вахш, Дарваз, Ванж, Язгулем, Рушан, Шахдара, Пшарт, Музкөл, Сарыкөл кыркаларында, Түштүк жана Түндүк Аличурда жашайт.

Дүйнө жүзү боюнча бул түр Тажикстанда, Өзбекстанда, Кыргызстанда, Казакстанда, Непалда, Ооганстанда, Монголияда, Пакистанда, Бутанда, Мьянмада, Индияда, Орусияда жана Кытайда кездешет.

2024-жылдагы БУУнун резолюциясы ак илбирсти коргоону эл аралык деңгээлге көтөрдү жана Тажикстан үчүн бул маселе өнөктөштөр тарабынан кошумча көңүл бурулганын билдирет. Республика ареал өлкөсү болгондуктан, анын ролу символикалык гана эмес: түрдүн глобалдык ареалынын бир бөлүгү анын аймагында жайгашкан жана бүтүндөй түрдүн туруктуулугу коргоо чараларынын ийгилигине көз каранды.

Сүрөт: Dialog.TJ