Душанбе, 16 октябр, – АИ «Корвон Иттилоот». Ҷамоатҳои тоҷикони бурунмарзӣ падидаи муҳими иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва башардӯстона буда, дар нуқтаи пайванди равандҳои муҳоҷират, ҳифзи ҳувияти миллӣ ва муносибатҳои байналмилалӣ қарор доранд. Нақши онҳо танҳо бо нигоҳ доштани робита бо ватани таърихӣ маҳдуд намешавад. Онҳо дар табодули фарҳангӣ иштирок мекунанд, Тоҷикистонро ба сокинони кишварҳои дигар муаррифӣ менамоянд, робитаҳои иқтисодии фаромарзиро нигоҳ медоранд ва дар шароити муайян метавонанд миёнарави муколамаи байнифарҳангӣ бошанд.

Дар баробари ин, ҷамоатҳои тоҷикони бурунмарзиро набояд ҳамчун сохтори ягонаи аз нигоҳи ташкилӣ ё сиёсӣ муттаҳидшуда баррасӣ кард. Онҳо аз рӯйи пайдоиш, забон, шаҳрвандӣ, сабабҳои кӯчбандӣ, вазъи иҷтимоӣ ва дараҷаи робита бо Тоҷикистон аз ҳам фарқ мекунанд. Аз ин рӯ, сиёсати муассири ҳамкорӣ бо онҳо бояд таърих ва вазъи ҳуқуқии ҳар як гурӯҳро ба назар гирад.

Ташаккули ҷамоатҳои тоҷикон берун аз ҳудуди Тоҷикистон ба давраҳои хеле пеш аз ба даст овардани истиқлоли давлатӣ бармегардад. Паҳншавии таърихии халқҳои эронитабор, робитаҳои тиҷоратӣ, тағйирёбии марзҳои сиёсӣ ва кӯчидани аҳолӣ ба пайдоиши ҷамоатҳое мусоидат карданд, ки дар тӯли наслҳо робитаҳои хешутаборӣ, забонӣ ва фарҳангии худро нигоҳ доштаанд.

Дар ин замина ҷамоатҳои тоҷикзабони Афғонистон ва Ӯзбекистон ҷойгоҳи махсус доранд. Ҳузури таърихии онҳо ба он вобаста аст, ки марзҳои давлатии имрӯза на ҳамеша бо минтақаҳои таърихии сукунати халқҳо мувофиқат мекунанд. Бо вуҷуди ин, тоҷикони Афғонистон, Ӯзбекистон ва кишварҳои дигарро набояд ба таври худкор бо шаҳрвандони Тоҷикистон, ки дар хориҷ зиндагӣ мекунанд, як гурӯҳ ҳисобид. Инҳо гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ мебошанд, ки таърих, шаҳрвандӣ ва мақоми ҳуқуқии худро доранд.

Пас аз пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ дар соли 1991 муҳоҷирати байналмилалии шаҳрвандони Тоҷикистон миқёси нав пайдо кард. Ба ин раванд тағйироти иқтисодӣ, оқибатҳои низои дохилии солҳои 1990, фарқияти сатҳи даромад байни кишварҳо ва васеъ шудани имкониятҳои муҳоҷирати меҳнатӣ таъсир расонданд. Дар даҳсолаҳои минбаъда муҳоҷирати меҳнатӣ ба яке аз омилҳои асосии ташаккули ҷамоатҳои муосири тоҷикон дар хориҷ табдил ёфт.

Русия. Федератсияи Русия яке аз самтҳои асосии муҳоҷирати меҳнатии шаҳрвандони Тоҷикистон боқӣ мемонад. Дар ин кишвар ҷамоатҳои сершуморе ташаккул ёфтаанд, ки робитаҳои оилавӣ, анъанаҳои фарҳангӣ ва динӣ, иттиҳодияҳои ҳамдиёрон ва шабакаҳои кумаки ҳамдигариро нигоҳ медоранд. Аммо вазъи муҳоҷирон аз қонунгузорӣ, шароити шуғл, дастрасӣ ба ҳифзи ҳуқуқӣ ва муносибати ҷомеа ба шаҳрвандони хориҷӣ вобастагии зиёд дорад.

Афғонистон. Аҳолии тоҷикзабони Афғонистон як ҷамоати таърихии этнофарҳангӣ мебошад, на танҳо диаспораи зодагони Тоҷикистон. Забони форсӣ, ки дар Афғонистон бо номи дарӣ низ маъруф аст, бисёре аз ин ҷамоатҳоро бо фазои васеи фарҳангии форсизабон мепайвандад. Ҳангоми таҳлили ин ҷамоат бояд таърихи мустақил ва гуногунрангии дохилии он ба назар гирифта шавад.

Ӯзбекистон ва дигар кишварҳои Осиёи Марказӣ. Дар минтақа ҷамоатҳои таърихии тоҷикон мавҷуданд, ки вазъи онҳо аз шаҳрвандӣ, қонунгузории миллӣ, муҳити забонӣ ва хусусиятҳои таърихи маҳаллӣ вобаста аст. Дар ин ҷо фарқ гузоштан байни ҷамоатҳои таърихии этникӣ ва гурӯҳҳои муосири муҳоҷирони меҳнатӣ ё оилавӣ аҳаммияти махсус дорад.

Аврупо, Амрикои Шимолӣ ва минтақаҳои дигар. Дар ин кишварҳо ҷамоатҳои тоҷикон дар натиҷаи муҳоҷирати меҳнатӣ, таҳсилӣ ва оилавӣ, инчунин кӯчбандӣ бо сабабҳои башардӯстона ташаккул меёбанд. Шумора ва сохтори ташкилии онҳо гуногун аст. Баъзе иттиҳодияҳо бештар ба баргузории чорабиниҳои фарҳангӣ ва кумаки ҳамдигарӣ машғуланд, дигарон лоиҳаҳои касбӣ, таълимӣ ва ҷамъиятиро рушд медиҳанд.

Муайян кардани шумораи умумии диаспораи тоҷикон методологияи алоҳидаро талаб мекунад. Шаҳрвандони Тоҷикистон дар хориҷ, зодагони кишвар, шахсони дорои асли тоҷикӣ ва намояндагони ҷамоатҳои таърихии тоҷикзабон гурӯҳҳои гуногуни оморӣ мебошанд. Бе муайян кардани меъёрҳои ҳисоб онҳоро ба як рақам муттаҳид кардан метавонад боиси хулосаҳои нодуруст гардад.

Аҳаммияти иқтисодии ҷамоатҳои тоҷикони бурунмарзӣ бештар дар соҳаи муҳоҷирати меҳнатӣ зоҳир мешавад. Интиқоли маблағ аз ҷониби муҳоҷирон ба оилаҳо имкон медиҳад, ки хароҷоти манзил, таҳсил, хизматрасонии тиббӣ ва ниёзҳои ҳаррӯзаро пардохт кунанд. Ин маблағҳо ҳамзамон талаботи дохилии истеъмолиро дастгирӣ менамоянд.

Тибқи маълумоти Бонки ҷаҳонӣ, соли 2024 ҳаҷми интиқоли маблағ ба Тоҷикистон ба сатҳе расид, ки тақрибан ба 49 фоизи Маҷмӯи маҳсулоти дохилии кишвар (ММД) баробар буд. Ин яке аз нишондиҳандаҳои баландтарини вобастагии иқтисоди миллӣ аз чунин воридот дар ҷаҳон мебошад. Ин нақши интиқоли маблағ аҳаммияти муҳоҷирати меҳнатиро барои некӯаҳволии хонаводаҳо нишон медиҳад, аммо ҳамзамон осебпазирии иқтисодро дар баробари тағйирот дар бозорҳои меҳнати кишварҳои дигар ошкор мекунад.

Дар ин маврид бояд интиқоли маблағ аз ҷониби муҳоҷиронро аз фаъолияти ташкилотҳои диаспорӣ фарқ кард. Маблағҳои аввал асосан барои дастгирии оилаҳо ва хароҷоти ҷорӣ истифода мешаванд. Ҷамоатҳои муташаккил бошанд, метавонанд ба рушди соҳибкорӣ, ташаббусҳои сармоягузорӣ, робитаҳои касбӣ ва интиқоли дониш мусоидат намоянд.

Ҳаҷми зиёди интиқоли маблағ худ аз худ маънои онро надорад, ки ниҳодҳои диаспорӣ дорои сохтори муташаккили рушдёфта мебошанд. Агар маблағҳо асосан барои истеъмоли ҷорӣ сарф шаванд, таъсири дарозмуддати онҳо ба иқтисод аз натиҷаи сармоягузорӣ ба истеҳсолот, маориф, технология ва таъсиси ҷойҳои корӣ фарқ мекунад.

Аз ин рӯ, фароҳам овардани шароит барои сармоягузории ихтиёрӣ, рушди корхонаҳои муштарак, роҳнамоии касбӣ ва бозгашти мутахассисони соҳибихтисос яке аз самтҳои ояндадори ҳамкорӣ бо ҳамватанони бурунмарзӣ мебошад. Барои ин қоидаҳои фаҳмо, иттилооти дастрас дар бораи лоиҳаҳо ва эътимод байни иштирокчиёни эҳтимолӣ зарур аст.

Фаъолияти фарҳангӣ яке аз самтҳои намоёни кори ҷамоатҳои тоҷикони бурунмарзӣ мебошад. Он таҷлили Наврӯз, маҳфилҳои адабӣ, чорабиниҳои мусиқӣ, омӯзиши забони тоҷикӣ, ҳифзи анъанаҳои миллӣ ва шинос намудани насли ҷавон бо таърихи кишварро дар бар мегирад.

Интиқоли ҳувияти фарҳангӣ ба фарзандоне, ки берун аз Тоҷикистон таваллуд ё ба воя мерасанд, аҳаммияти махсус дорад. Дар чунин оилаҳо забони ватани таърихӣ метавонад тадриҷан ҷойи худро ба забони кишвари иқомат диҳад. Аз ин рӯ, иттиҳодияҳои фарҳангӣ, мактабҳои рӯзҳои истироҳат, лоиҳаҳои таълимӣ ва ҷомеаҳои рақамӣ метавонанд ба нигоҳ доштани пайдарпайии забонӣ ва таваҷҷуҳ ба таърихи миллӣ мусоидат кунанд.

Бо вуҷуди ин, ҳувиятро набояд танҳо ба ҳифзи анъанаҳо маҳдуд кард. Ба ташаккули он инчунин таҳсилот, фаъолияти касбӣ, издивоҷҳои байнифарҳангӣ, шаҳрвандӣ ва иштироки шахс дар ҳаёти ҷамъиятии кишвари иқомат таъсир мерасонанд.

Мутобиқшавии муваффақ ба ҷомеаи кишвари иқомат ҳатман маънои даст кашидан аз ҳувияти тоҷикиро надорад. Шахс метавонад ҳамзамон робитаи фарҳангии худро бо Тоҷикистон нигоҳ дорад ва кишвари иқоматро хонаи худ ҳисобад. Барои рушди устувори муносибатҳои байнифарҳангӣ муҳим аст, ки ҳифзи забон ва анъанаҳо ба иштироки фаъол дар ҳаёти ҷомеа мухолифат накунад.

Яке аз самтҳои муҳими ҳамкорӣ бо диаспораҳо ба дипломатияи мардумӣ — робитаҳои ҷамъиятие, ки муносибатҳои расмии байнидавлатиро пурра мекунанд, алоқаманд аст. Бар хилофи дипломатияи давлатӣ, чунин робитаҳо тавассути муоширати ҳаррӯза, лоиҳаҳои фарҳангӣ, маориф, робитаҳои касбӣ ва ташаббусҳои муштараки ҷамъиятӣ рушд меёбанд.

Консепсияи сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон дастгирии ҳуқуқӣ ва фарҳангиву маърифатии ҳамватанони бурунмарзӣ, мусоидат ба фаъолияти иттиҳодияҳои онҳо ва ҳифзи ҳувияти этнофарҳангӣ, аз ҷумла забони модарӣ, дар доираи қонунгузории кишварҳои иқоматро пешбинӣ мекунад. Дар ҳуҷҷат ҳамчунин аҳаммияти робитаҳои башардӯстона ва ҳамкорӣ бо ҳамватанони бурунмарзӣ барои рушди муносибатҳои байналмилалӣ таъкид шудааст.

Имкониятҳои амалии диаспораҳо дар рушди дипломатияи мардумӣ дар чанд самт зоҳир мешаванд:

• Миёнаравии фарҳангӣ. Шинос намудани сокинони кишварҳои иқомат бо таърих, адабиёт, забон ва анъанаҳои Тоҷикистон.
• Муколамаи ҷамъиятӣ. Баргузории вохӯриҳо, баҳсу мунозираҳо, ҷашнвораҳои фарҳангӣ ва чорабиниҳои байниэтникӣ.
• Робитаҳои таълимӣ. Мусоидат ба табодули академӣ, робитаҳои илмӣ ва ташаббусҳои муштараки таҳқиқотӣ.
• Шабакаҳои касбӣ. Барқарор кардани робита байни мутахассисон, соҳибкорон, донишгоҳҳо ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ.
• Ҳамкории башардӯстона. Иштирок дар ташаббусҳои хайриявӣ ва лоиҳаҳои дастгирии гурӯҳҳои осебпазири аҳолӣ.

Дар баробари ин, ҳар як ташкилоти ҳамватанонро набояд ба таври худкор субъекти дипломатияи мардумӣ ҳисобид. Барои чунин арзёбӣ вазифаҳои воқеӣ, устувории фаъолият, хусусияти робита бо ниҳодҳои ҷамъиятӣ ва қобилияти ҳамкории мустақилонаи ташкилотро ба назар гирифтан зарур аст. Баргузории чорабиниҳои фарҳангӣ худ аз худ маънои доштани ваколатҳои дипломатиро надорад.

Самаранокии ин фаъолият на танҳо аз ташаббускории ҷамоатҳо, балки аз омодагии ҷомеаи кишвари иқомат ба муколама, мавҷудияти ташкилотҳои шарик ва имкони фаъолият дар доираи қонунгузории маҳаллӣ низ вобаста аст.

Вазъи ҳуқуқии ҷамоатҳои тоҷиконро қонунгузории кишварҳои иқомат ва созишномаҳои байналмилалӣ муайян мекунанд. Нисбат ба шаҳрвандони Тоҷикистон, ки дар хориҷ қарор доранд, меъёрҳои қонунгузории Тоҷикистон низ дар доираи татбиқи онҳо берун аз кишвар аҳаммият доранд.

Шаҳрвандони Тоҷикистон метавонанд дар доираи салоҳияти намояндагиҳои дипломатӣ ва консулӣ барои гирифтани кумаки консулӣ муроҷиат кунанд.

Ҳамзамон онҳо вазифадоранд қонунгузории кишвари иқоматро риоя намоянд. Ҳуқуқҳои мушаххас дар соҳаи шуғл, истиқомат, таъминоти иҷтимоӣ ва иштироки ҷамъиятӣ аз мақоми ҳуқуқии ҳар як шахс вобастаанд.

Аз ҷумлаи мушкилоти муҳим нокифоя будани огоҳии ҳуқуқии муҳоҷирони меҳнатӣ, хатари истисмор ва поймол шудани ҳуқуқҳои меҳнатӣ, монеаҳои забонӣ ва фарҳангӣ, мушкилоти мутобиқшавии иҷтимоӣ ва дастрасии маҳдуди баъзе гурӯҳҳо ба имкониятҳои таълимӣ ва касбӣ мебошанд. Робитаи нокифояи байни баъзе ҷамоатҳо ва ташкилотҳои ватани таърихӣ низ метавонад монеаи иловагӣ гардад.

Динамикаи муҳоҷирати меҳнатӣ ба Русия намунаи равшани ин раванд аст. Тибқи гузориши Созмони байналмилалии муҳоҷират оид ба вазъи муҳоҷират дар Тоҷикистон барои моҳҳои январ—июни соли 2025, Русия самти асосии муҳоҷирати меҳнатии шаҳрвандони кишвар боқӣ мондааст.

Дар баробари ин, шумораи муҳоҷирони меҳнатии тоҷик дар Русия, тибқи маълумоти овардашуда дар гузориш, тақрибан 16 фоиз коҳиш ёфтааст: аз 978 ҳазор нафар дар нимсолаи аввали соли 2024 то 825 ҳазор нафар дар ҳамин давраи соли 2025.

Ҳамзамон имкониятҳои муҳоҷирати меҳнатии муташаккил ба кишварҳои дигар, аз ҷумла Ҷумҳурии Корея, Ҷопон ва Канада, васеъ шудаанд.

Ин нишондиҳандаҳо вазъиятро дар як давраи муайян инъикос мекунанд ва набояд ба таври худкор ҳамчун тамоюли доимӣ маънидод шаванд. Бо вуҷуди ин, онҳо нишон медиҳанд, ки сиёсати муҳоҷират ва ҳамкорӣ бо диаспораҳоро танҳо дар атрофи як кишвари қабулкунандаи муҳоҷирон бунёд кардан дуруст нест.

Дурнамои сиёсати Тоҷикистон дар самти ҳамкорӣ бо диаспораҳо ба чанд самти ба ҳам алоқаманд вобаста аст.

Якум — ҳамкории ниҳодӣ. Дастгирии иттиҳодияҳои шаффоф ва мустақили ҳамватанон, рушди роҳҳои иртибот бо муассисаҳои консулӣ ва баланд бардоштани дастрасии иттилооти ҳуқуқӣ аҳаммияти муҳим дорад.

Дуюм — маориф ва илм. Барномаҳои ҳамкорӣ бо мутахассисон, омӯзгорон, муҳаққиқон ва донишҷӯёни тоҷик, ки дар хориҷ зиндагӣ мекунанд, метавонанд робитаҳои академӣ, табодули таҷрибаи касбӣ ва интиқоли донишро тақвият диҳанд.

Сеюм — ҳамкории иқтисодӣ. Ташаббусҳои соҳибкорӣ, лоиҳаҳои сармоягузорӣ ва шабакаҳои касбӣ метавонанд робитаҳои иқтисодиро васеъ намоянд, ба шарте ки иштирокчиён иттилооти боэътимод ва механизмҳои фаҳмои ҳамкориро дар ихтиёр дошта бошанд.

Чорум — инфрасохтори рақамӣ. Платформаҳои интернетӣ метавонанд ҳамватанонро муттаҳид созанд, ба омӯзиши забон мусоидат кунанд, дар бораи чорабиниҳои фарҳангӣ иттилоъ диҳанд, маводи таълимиро паҳн намоянд ва робитаҳои касбиро нигоҳ доранд.

Панҷум — ҳифзи ҳуқуқи муҳоҷирон. Баланд бардоштани саводи ҳуқуқӣ, дастрасии хизматрасониҳои консулӣ ва ҳамкорӣ бо муассисаҳои дахлдори кишварҳои иқомат барои таъмини муҳоҷирати бехатартар ва ҳамгироии устувор замина фароҳам меорад.

Ҳамаи ин самтҳо бояд хусусияти ихтиёрии иштироки одамонро дар фаъолияти диаспорӣ ба назар гиранд. Робитаҳои фарҳангӣ ва ҷамъиятӣ вақте устувор мешаванд, ки бар манфиати мутақобила, эътимод ва фоидаи воқеӣ асос ёфта бошанд, на танҳо ба ҳамоҳангсозии маъмурӣ.

Диаспораҳои тоҷикони бурунмарзӣ танҳо маҷмӯи шаҳрвандоне нестанд, ки муваққатан ё доимӣ берун аз кишвар зиндагӣ мекунанд. Онҳо шабакаи гуногунҷанбаи робитаҳои иҷтимоӣ, фарҳангӣ, иқтисодӣ ва касбӣ мебошанд, ки метавонанд ба некӯаҳволии оилаҳо, ҳифзи забону фарҳанг ва муносибатҳои байналмилалии Тоҷикистон таъсир расонанд.

Иқтидори онҳо дар се самти ба ҳам алоқаманд зоҳир мешавад: дастгирии оилаҳо ва иқтисоди миллӣ, ҳифзи ҳувияти фарҳангӣ ва рушди робитаҳои ҷамъиятӣ байни кишварҳо.

Имкониятҳои диаспораҳо дар соҳаи дипломатияи мардумӣ махсусан муҳиманд. Онҳо метавонанд муносибатҳои расмиро тавассути миёнаравии фарҳангӣ, ҳамкории таълимӣ ва робитаҳои мустақими байни ҷомеаҳо пурра намоянд. Аммо ин имкониятҳо худ аз худ амалӣ намешаванд. Онҳо аз мустақилияти иттиҳодияҳо, эътимод дар дохили ҷамоатҳо, шароити ҳуқуқӣ ва мавҷудияти роҳҳои устувори ҳамкорӣ вобастаанд.

Аз ин рӯ, вазифаи асосӣ танҳо нигоҳ доштани робитаи ҳамватанони бурунмарзӣ бо ватани таърихӣ нест, балки фароҳам овардани шароитест, ки ин робита ба манбаи ҳамкории мутақобилан судманд байни Тоҷикистон ва кишварҳои иқомати ҷамоатҳои тоҷикон табдил ёбад.

Акс: «Караван Инфо». Иштирокчиёни конференсияи миллии «Ҷалби диаспораҳои тоҷикон ва ҳамватанони бурунмарзӣ ба ҳайси шарикони рушди кишвар». 15 сентябр, шаҳри Душанбе.