Душанбе, 18 август, – АИ «Корвон Иттилоот». Шаҳраки қадимии Мугтепа дар Истаравшан бори дигар дар маркази диққати ҷомеаи илмӣ қарор гирифт.
АКС: Набиджон Рахимов — роҳбари экспедитсия дар ёдгории бостонии Мугтепа, доктори илмҳои таърих, профессори кафедраи бостоншиносӣ, мардумшиносӣ ва диншиносии Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Б. Ғафуров.
Экспедитсияи бостоншиносии Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Б. Ғафуров ҳамроҳ бо кормандони Маҷмааи таърихӣ-фарҳангии «Қалъаи Муғ» кашфиёте анҷом дод, ки тасаввуротро дар бораи ҳунари муҳандисии асрҳои миёнаи барвақт тағйир дод. Дар қалъае, ки болои шаҳр 65 метр барҷаста аст, системаи беназири таъминоти об бо синну соли беш аз 1500 сол кашф гардид.
Теппаи Мугтепа — зиёда аз 65 метр баландӣ, ки бо бинои 20-ошёна муқоисашаванда аст, — аз ҷиҳати таърихӣ ҳамчун муҳофизати табиӣ ва гиреҳи калидии мудофиаи Ӯротеппаи қадим хизмат мекард. Қариб се даҳсола ёдгорӣ бе таваҷҷуҳи муҳаққиқон монда буд ва корҳои сохтмонии беиҷозати солҳои 2017–2018 ҳифзи қабатҳои беназири фарҳангии онро зери хатар гузоштанд.
Экспедитсияи ташаббускор таҳти роҳбарии доктори илмҳои таърих, профессор Набиҷон Раҳимов бо дастгирии директори маҷмааи «Қалъаи Муғ» Мирзо Олимов ва донишҷӯёни ихтиёрӣ аз 18 июн то 18 июли соли 2025 кор кард. Натиҷаи як моҳи ҳафриёти пуршиддат кашфи пораҳои коммуникатсияҳои муҳандисӣ гардид, ки қалъаро бо оби нӯшокӣ таъмин мекарданд.
Бостоншиносон се қитъаи қубури оби қадимӣро таҳқиқ карданд. Об аз манбаъ дар поёни теппаи ҳамсоя гирифта шуда, ба баландии 65-метрии шаҳрак расонида мешуд.
Қубурҳои сафолӣ (кубурҳо) дарозии 40 сантиметр аз гили пухта бо маҳлули обногузари алабастр пайваст мешуданд. Параметрҳои якхелаи қубурҳо аз мавҷудияти коргоҳҳои ҳунарии махсусгардонидашуда шаҳодат медиҳанд. Хати қубур дар хандақи бараш 85 сантиметр ва чуқуриаш 20 сантиметр ҷойгир буд ва бо ҳавзҳои кушода (ҳавзҳо) барои гирифтан ва нигоҳ доштани об таъмин шуда буд.
Илова ба системаи қубури об, артефактҳои асрҳои V–VIII — оссиёи сангӣ, чархаҳои гилӣ ва сангӣ — сатҳи баланди рушди кишоварзӣ, бофандагӣ ва ресандагиро дар байни аҳолии шаҳрак тасдиқ мекунанд.
Дар уфуқҳои поёнӣ олимон пайҳои давраҳои боз ҳам қадимтарро сабт карданд: аз аҳди антиқии дер (асрҳои I–III милодӣ) то давраҳои ҳахоманишӣ ва эллинӣ (асрҳои VI–I пеш аз милод). Дар байни ёфтҳо пораҳои ҷомҳои нозуки поябаланд, зарфҳои ҷомшакл ва косаҳои бо ангоби сурх фарқ мекунанд.
Роҳбари экспедитсия Набиҷон Раҳимов зарурати муроҷиати фавриро ба Агентии ҳифзи ёдгориҳо назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон барои зери ҳимояи пурраи давлатӣ гирифтани объект таъкид мекунад.
Аз нуқтаи назари таҳлилӣ кашфи маҷмааи гидротехникӣ дар Мугтепа муҳокимаро дар бораи рушди шаҳрҳои асрҳои миёнаи Осиёи Марказӣ ба сатҳи нав мебарорад.
Расонидани об ба баландии 65 метр дар асрҳои V–VIII ҳисобҳои амиқи гидродинамикӣ ва ташкили қатъии меҳнатро талаб мекард. Ин кашфиёт пайвастагии анъанаи шаҳрсозӣ ва муҳандисии Тоҷикистонро аз аҳди антиқ то асрҳои миёна исбот мекунад.
Дар шароити афзоиши фишори антропогенӣ ба ёдгориҳои таърихӣ таҷрибаи Мугтепа зарурати эҷоди барномаи миллии дастгирии системавии давлатии таҳқиқоти бостоншиносӣ ва ҳифзи мероси фарҳангиро нишон медиҳад.
АКС: Аз ҷониби Набиджон Раҳимов пешниҳод шудааст