Ҳамватанони русӣ қисми намоёни ҷомеаи бисёрмиллатии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд. Онҳо робитаҳои фарҳангӣ ва таърихиро бо Россия нигоҳ дошта, ҳамзамон дар ҳаёти ҷамъиятии ҷумҳурӣ фаъолона иштирок мекунанд.
Ба гуфтаи баҳогузориҳои гуногун, шумораи ҳамватанони русӣ дар кишвар то 30 ҳазор нафар мерасад. Аксарияти онҳо дар Душанбе, Бохтар, Турсунзода, Хуҷанд, Бӯстон, Исфара, Конибодом, Ғафуров, Қайроққум ва Истаравшан зиндагӣ мекунанд.
Сохтори асосии диаспораи русӣ Шӯрои ҳамоҳангсозии иттиҳодияҳои ҳамватанони русии Ҷумҳурии Тоҷикистон (КСОРС) аст. Таърихи он солҳо пеш аз таъсиси расмӣ оғоз меёбад. Ташкилотҳои аввалини ҷамъиятии ҳамватанон дар Тоҷикистон ҳанӯз дар декабри соли 1989 пайдо шуданд. Дар солҳои ҷанги шаҳрвандӣ (1992–1997) Шӯрои ҳамоҳангсозии иттиҳодияҳои миллӣ (ҷамоатҳои) Ҷумҳурии Тоҷикистон (1991–1998) нақши муҳими устуворкунанда бозид.
Бо кӯшишҳои он аз ҷалби ақаллiyatҳои миллӣ ба низоъ пешгирӣ карда шуд, эҳсосоти зиддирусӣ пешгирӣ гардид ва бо мақомот оид ба ҳифзи забони русӣ ва мактабҳои русӣ муколамаи созанда сурат гирифт. Аъзои сохторҳои ояндаи КСОРС дар корҳои Конститутсияи соли 1994 иштирок карда, муқаррароти забони русӣ ҳамчун забони муоширати байнимиллӣ ва баробарии шаҳрвандонро новобаста аз миллат таҳким бахшиданд.
Соли 2004 дар пояи Ҷамоати русӣ Шӯрои ҳамватанони русии Тоҷикистон таъсис ёфт — кӯшиши аввалини системавии ҳамоҳангсозӣ. Таъсиси расмии КСОРС ҶТ ба соли 2007 рост меояд. Дар он вақт он 28 иттиҳодияи ҷамъиятиро дар тамоми ҷумҳурӣ (ба истиснои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон) муттаҳид мекард. Аксари ташкилотҳо хусусияти миллӣ-фарҳангӣ доштанд.
Дар солҳои 2013–2014 дар дохили Шӯро вазъияти муноқишавӣ ба миён омад. Дар Конфронси VIII кишварӣ 17 майи соли 2014 Виктор Ким раис интихоб шуд. Таҳти роҳбарии ӯ дар солҳои 2015–2016 оптимизатсияи сохтор гузаронида шуд: ҳамаи ташкилотҳо аъзои пурра гардиданд, кумитаҳо барҳам дода шуданд, Котиботи доимӣ таъсис ёфт. Ин чораҳо имкон доданд, ки ба кори устувор ва созанда гузаранд.
Имрӯз дар низоми КСОРС 34 иттиҳодияи ҷамъиятӣ (27 узв ва ҳафт ташкилоти шарик) шомиланд. Дар байни калонтаринҳо — «Анъанаҳои русӣ» дар Душанбе, «Ҷамоати русӣ» дар Турсунзода, «Маркази фарҳангӣ-маърифатии аҳолии русзабони вилояти Хатлон» дар Бохтар ва Маркази тотору башқирдии «Дӯслик» қарор доранд.
Котиботи КСОРС бо Сафорати Россия дар Тоҷикистон, Консулгаррии генералии Россия дар Хуҷанд ва Намояндагии Россотрудничество робитаи доимии корӣ дорад.
Яке аз самтҳои асосӣ ҳифзи мероси фарҳангӣ ва хотираи таърихӣ боқӣ мемонад. Бо мусоидати муассисаҳои хориҷии русӣ ҳамватанон чорабиниҳои бахшида ба идҳои миллӣ, санаҳои ёдгорӣ ва рӯзҳои шукӯҳи ҳарбиро ташкил карда, дар корҳои ҳарбӣ-мемориалӣ ва пешбурди забони русӣ иштирок мекунанд.
Дар Душанбе Маркази фарҳангӣ-маърифатии славянии Епархияи Душанбе ва Тоҷикистони Калисои православии русӣ фаъолият мекунад. Дар Турсунзода Маркази фарҳангӣ-маърифатии русӣ «Созидание» кор мекунад.
Дар пояи ин марказҳо чорабиниҳо оид ба ҳифзи фарҳанги русӣ, кор бо ҷавонон баргузор гардида, ба ҳамватанон ва ветеранҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ кӯмак расонида мешавад.
Соли 2015 дар Душанбе Маркази ҳимояи ҳуқуқии ҳамватанон кушода шуд, ки хизматрасониҳоро ройгон пешниҳод мекунад.
Самтҳои нави ҳаракат 19 июни соли 2026 дар Конфронси XX ҷашнии мавзӯии кишварӣ дар Душанбе муайян гардиданд.
Дар он намояндагони ҳамватанон аз минтақаҳои гуногун, Епархияи Душанбе ва Тоҷикистони КПР, инчунин намояндагони ВКХ Россия иштирок карданд. Сафири Россия дар Тоҷикистон С.В. Григорьев саҳми диаспораро дар ҳифзи хотираи таърихӣ, пешбурди забони русӣ ва фарҳанг қайд карда, ба рӯзномаи ҷавонон таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуд. Саломномаро инчунин директории Департаменти кор бо ҳамватанон дар хориҷаи ВКХ Россия Г.А. Овечко ирсол кард.
Намояндагони ҷаноҳи ҷавонон лоиҳаҳои худро муаррифӣ карда, таҷрибаи иштирок дар форумҳои байналмилалиро мубодила намуданд. Дар ҳошияи конфронс Ҳаракати занон барои маърифат ва меҳрубонӣ Эъломияи байналмилалӣ оид ба ҳимояи оила ва арзишҳои анъанавии маънавӣ-ахлоқиро пешниҳод кард, ки иштирокчиён онро дастгирӣ намуданд.
Қатъномаи ниҳоӣ самтҳои ояндадорро муайян кард: баланд бардоштани мақоми иҷтимоию фарҳангӣ ва ҷамъиятии ҳамватанон, ташаккули симои муосири иҷтимоии ҳамватан, рушди ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ва табдил додани ташкилотҳои ҷамъиятӣ ба қисми бонуфуз ва созандаи ҷомеа.
Аз нуқтаи назари таҳлилӣ рушди диаспораи русӣ дар Тоҷикистон нишон медиҳад, ки ҳаракати ҳамватанон тадриҷан аз ҳудуди худмуайянкунии танҳо фарҳангӣ берун мебарояд.
Бо гузаштан аз ташкилотҳои аввалини охири солҳои 1980, нақш дар нигоҳ доштани сулҳи байнимиллӣ дар солҳои 1990, институтсионализатсия дар солҳои 2000 ва бартараф кардани бӯҳронҳои дохилӣ дар солҳои 2010, КСОРС имрӯз сохтори устуворро намояндагӣ мекунад.
Рӯзномаи он маориф, кор бо ҷавонон, дастгирии ҳуқуқӣ, ҳифзи хотираи таърихӣ ва фаъолияти ҷамъиятиро дар бар мегирад. Маҳз насли ҷавон омили калидии рушди минбаъда мегардад: барои он ҳифзи забон ва фарҳанг ҳарчи бештар бо иштирок дар лоиҳаҳои муосири иҷтимоӣ ва таълимӣ ҳамроҳ мешавад.
Устувории диаспора бо қобилияти ҷавоб додан ба дархостҳои воқеии ҳамватанон, нигоҳ доштани пайвастагии байнинаслӣ ва мутобиқшавӣ ба муҳити тағйирёбанда муайян мегардад.
АКС: Шӯрои ҳамоҳангсозии иттиҳодияҳои ҳамватанони русии Ҷумҳурии Тоҷикистон