Душанбе, 16 апрел, – АИ «Корвон Иттилоот». 15 апрел дар Тоҷикистон рӯзи таваллуди Қаҳрамони Тоҷикистон, асосгузори адабиёти муосири тоҷик Садриддин Айнӣ (1878–1954) таҷлил мешавад — шахсияте, ки аҳамияти ӯ кайҳо аз доираи каломи бадеӣ берун рафтааст. Имрӯз номи ӯ на танҳо ҳамчун рамзи адабиёти миллӣ, балки ҳамчун яке аз сангҳои асосии хотираи таърихӣ, мактаби илмӣ ва худшиносии фарҳангии тоҷикон пазируфта мешавад.
Ба андозаи зиёд маҳз Айнӣ дар оғози асри XX он посухи зеҳниро ташаккул дод, ки ҷомеаи тоҷик дар даврае ба он ниёз дошт, ки қадимият, мустақилият ва ҳатто худи ҳуқуқи тоҷикон ба суннати забонӣ ва фарҳангии хоси худ зери шубҳа қарор мегирифт. Мақолаҳо, очеркҳо ва асарҳои бадеии ӯ на танҳо падидаи адабӣ, балки василаи ҳифзи ҳувияти миллӣ гардиданд. Аз ин ҷиҳат, Айнӣ на танҳо нависанда, балки маорифпарвар, таърихшинос, публисист ва, ба маънои воқеӣ, бунёдгузори пояи илмӣ барои омӯзиши минбаъдаи фарҳанги тоҷик буд.
Дар мероси ӯ асарҳои публисистии «Масъалаи тоҷикон», «Дар бораи мактаб ва маърифати тоҷикон», «Дар бораи забони тоҷикӣ», «Дар гирди забони тоҷикӣ» мавқеи махсусро ишғол мекунанд. Ин матнҳо имрӯз на танҳо ҳамчун санадҳои таърихии замони худ хонда мешаванд, балки ҳамчун далеле бар он, ки чӣ қадар барвақт ва пайваста Айнӣ ҳуқуқи миллати худро ба садои хос, хотира ва шарафи фарҳангӣ ҳимоя мекард. Дар шароити фишори идеологӣ ва баҳсҳо дар бораи мақоми забони тоҷикӣ мавқеи ӯ аҳамияти на танҳо адабӣ, балки иҷтимоӣ ва сиёсӣ дошт.
Маҳз ҳамин аст, ки мероси Айниро ба як танҳо канони классикӣ маҳдуд кардан мумкин нест. Осори ӯ барои таърихшиносон, филологҳо, этнографҳо ва фарҳангшиносон сарчашма гардид. Аз ҳамин осор наслҳои зиёди муҳаққиқон парвариш ёфтанд ва асарҳои ӯ то имрӯз ҳамчун маводи муҳим барои омӯзиши ҳаёти ҷамъиятӣ, рӯзгор, муҳити маънавӣ ва раванди адабии минтақа истифода мешаванд.
Бахши алоҳидаи таваҷҷуҳ китоби «Ёддоштҳо» — асаре мебошад, ки ба ҳақ ҳамчун кори таҳаввулсоз барои адабиётшиносии тоҷик шинохта мешавад. Дар Душанбе дар Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон маҳфиле баргузор гардид, ки ба 100-солагии нашри ин китоб бахшида шуда буд, ва худи ин далел аз мақоми вижаи он шаҳодат медиҳад. Маҳз аз ҳамин асар, ба гуфтаи муҳаққиқон, адабиётшиносии илмӣ, ки бар асоси таҳлили низомманди сарчашмаҳои аввалия бунёд ёфтааст, оғоз ёфт. Дар тӯли сад сол китоб аҳамияти худро аз даст надода, баръакс, танҳо ҷойгоҳи худро устувортар кардааст.
«Ёддоштҳо» натиҷаи заҳмати азими таҳқиқотии Айнӣ мебошад. Ӯ маводро аз сарчашмаҳои зиёде ҷамъ оварда, осори шоирон ва нависандагони давраҳои гуногунро омӯхта, тасвири яклухти анъанаи адабии миллати тоҷикро ба вуҷуд овардааст. Бесабаб нест, ки ин асар аз ҷониби муҳаққиқони бузурге чун Евгений Бертелс, Бобоҷон Ғафуров, Иосиф Брагинский, Сайид Нафисӣ ва Иржи Бечка баҳои баланд гирифт. Чунин эътирофи байналмилалӣ боз як бор тасдиқ мекунад: аҳамияти Айнӣ кайҳо аз ҳудуди адабиёти миллӣ гузашта, ба қисми фазои васеътари фарҳангии Осиёи Марказӣ ва тамоми Шарқ табдил ёфтааст.
Сохтори китоб низ аз бузургии ният шаҳодат медиҳад. Дар он маълумот дар бораи даҳҳо шоиру нависандаи аҳди қадим ва асримиёнагӣ, инчунин адибони давраи баъдӣ, ки осорашон ба марҳилаи нави таърихӣ вобаста аст, ҷой дода шудааст. Ин на танҳо маҷмӯаи тарҷумаи ҳол ва матнҳо, балки як навъ харитаи пайдарпайии адабии тоҷикон аст, ки бо дақиқии илмӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ тартиб дода шудааст. Аз ҳамин сабаб Сайид Нафисӣ, тавре муҳаққиқон ёдовар мешаванд, чунин мешуморид, ки ин китоб бояд на танҳо дар ҳар хонадони тоҷик, балки дар дасти ҳамаи сокинони Эрон бошад.
Дар маҳфили Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон иштирокчиён инчунин дар бораи ҷониби дигари муҳими мероси Айнӣ — нақши ӯ дар таҳкими ҳақиқати таърихӣ дар бораи миллати тоҷик сухан гуфтанд. Сухангӯён таъкид карданд, ки бар пояи осори Айнӣ садҳо олим ва чеҳраҳои фарҳангӣ ба камол расидаанд, ва худи ӯ тавонист бисёр номҳои шоиронро, ки осорашон метавонист дар тирагии таърих гум шавад, аз фаромӯшӣ наҷот диҳад. Фаъолияти ӯ ба ин маъно на танҳо созанда, балки наҷотбахш буд: ӯ хотираи мардумро ба решаҳои маънавии худ бозмегардонд.
Бесабаб нест, ки дар суханрониҳои олимон андешае садо дод, ки «Ёддоштҳо» ба як навъ «шиносномаи» миллати тоҷик табдил ёфтааст. Дар ин таъбир на танҳо образнокӣ, балки маънии амиқ нуҳуфтааст. Китоби Айнӣ воқеан нақши санади фарҳангиро иҷро мекунад, ки пайдарпайии наслҳо, ғановатмандии анъанаи адабӣ ва мустақилияти хати тамаддунии тоҷиконро тасдиқ менамояд.
Аҳамияти ин асар боз ҳам бештар мегардад, агар ба назар гирем, ки он дар давраи баҳсҳои шадиди идеологӣ ва сиёсӣ дар бораи ҷойгоҳи тоҷикон дар таърихи минтақа ба вуҷуд омадааст. Чунон ки дар мулоқот таъкид шуд, Айнӣ тавонист ба онҳое, ки кӯшиши инкор кардани қадимият ва худмухтории миллати тоҷикро доштанд, посухи далелнок диҳад. Асари ӯ на танҳо илмӣ, балки як амали иҷтимоии ҳифзи шарафи миллӣ гардид.
Имрӯз, вақте ки номи Садриддин Айнӣро даҳҳо кӯча, ноҳия, театр ва муассисаҳои фарҳангӣ доранд ва муҷассамаҳояш дар Душанбе, Самарқанд ва шаҳрҳои дигар гузошта шудаанд, равшан мегардад, ки сухан на танҳо дар бораи эътирофи нависандаи бузург, балки дар бораи хотираи зиндаи миллате меравад, ки тавассути Айнӣ худи худро дарк намуд. Мероси ӯ то имрӯз дар илм, маориф, адабиёт ва шуури ҷамъиятӣ кор мекунад.
Аз ҳамин ҷост, ки Садриддин Айнӣ на танҳо классики адабиёти тоҷик, балки яке аз такягоҳҳои асосии ҳувияти миллӣ боқӣ мемонад. Китобҳои ӯ кӯҳна нашудаанд, зеро онҳо на танҳо дар бораи гузаштаанд. Онҳо дар бораи онанд, ки чӣ гуна миллат худро тавассути сухан, дониш ва хотираи таърихӣ ҳифз мекунад.
АКС: АИ «Корвон Иттилоот»