«…خوشبختی به خاطر خودش ترجیح داده می‌شود و هرگز به خاطر [چیزی] دیگر ترجیح داده نمی‌شود.»
فارابی، «راهنمایی راه سعادت»
فارابی کیست؟
ابونصر محمد فارابی، فیلسوف، منطق‌دان و نظریه‌پرداز موسیقی که در قرن‌های نهم و دهم میلادی می‌زیست، با عنوان افتخاری «معلم ثانی» در تاریخ ماندگار شد. ارسطو اولین معلم در فلسفه به زبان عربی محسوب می‌شد و این عنوان فارابی را بلافاصله پس از فیلسوف یونانی قرار می‌داد، فیلسوفی که آثارش را تفسیر و تفسیر می‌کرد.
یک محقق قرن دهم میلادی پشت میزش با نسخه‌های خطی دست‌نویس در بغداد. هوش مصنوعی تولید شده توسط تیم تحریریه خبرگزاری کاروان اینفو.
او در بغداد زندگی و کار کرد و در سال‌های پایانی عمرش در سوریه، آثاری در تمام زمینه‌های فلسفه، به آن شکلی که در آن زمان فهمیده می‌شد، از منطق، که بیش از چهل رساله به آن اختصاص داده بود، گرفته تا دکترین حکومت، ریاضیات و نظریه موسیقی، از خود به جا گذاشت. بخش قابل توجهی از این میراث شامل شرح و تفسیرهایی بر آثار ارسطو، افلاطون، فرفوریوس، اقلیدس و بطلمیوس است.
ابن سینا و میمونیدس به کتاب‌های او تکیه می‌کردند و در قرن‌های ۱۲ تا ۱۴ این کتاب‌ها به لاتین و عبری ترجمه شدند.
جاده فاراب به بغداد
خاستگاه و سال‌های اولیه
فارابی حدود سال ۸۷۰ میلادی متولد شد و منابع نام‌های مختلفی برای زادگاه او ذکر کرده‌اند. طبق یک روایت، او اهل منطقه فاراب در سیردریا، جایی که اترار، شهری تجاری در جاده ابریشم، در قزاقستان امروزی قرار داشت، بوده است. معاصر جوان‌تر او، ابن ندیم، ریشه‌های فارابی را به فاریاب دیگری در خراسان، در افغانستان امروزی، مرتبط می‌داند، اما اطلاعات موجود برای حل قطعی این اختلاف کافی نیست.
شهر فاراب در کرانه‌های سیردریا در قرن نهم. تولید شده توسط هوش مصنوعی توسط هیئت تحریریه خبرگزاری کاروان اینفو.
به گفته ابن ابی اصیبیه، پدر این فیلسوف یک فرمانده نظامی با اصالت ایرانی بود. دایره المعارف بزرگ روسیه این خانواده را ترک تبار فهرست می‌کند، روایتی که به ابن خلکان، مورخ قرن سیزدهم میلادی، برمی‌گردد. او اولین کسی بود که نسبت «ترکی» به معنی «ترک» را به نام این فیلسوف اضافه کرد.
به گفته ابن خلکان، ظاهراً فارابی بیش از هفتاد زبان می‌دانست. او به زبان عربی، زبان علم در زمان خود، می‌نوشت و آثارش حاوی توضیحاتی به زبان‌های فارسی، سغدی و یونانی است.
سال‌ها مطالعه و سرگردانی
فارابی در حران، شهری در شمال بین‌النهرین، و سپس در بغداد، پایتخت خلافت عباسی، تحصیل کرد. او منطق را نزد یوحنا بن حیلان آموخت و دوره ارسطویی را تا آنالوطیقای دوم، یعنی رساله‌ای در باب اثبات علمی، نزد او به پایان رساند. ابن خلکان همچنین از منطق‌دان بغدادی، ابوبشر متی، در میان مربیان خود نام می‌برد، اگرچه این نام در منابع اولیه ذکر نشده است.
یک درس منطق در حیاط بغداد: یک معلم و دانش‌آموز مسن که روی یک نسخه خطی کار می‌کنند. هوش مصنوعی تولید شده توسط هیئت تحریریه خبرگزاری کاروان اینفو.
فارابی در پاییز ۹۴۲ بغداد را ترک کرد و آخرین سال‌های عمرش را در سوریه گذراند. تا پاییز ۹۴۳، او کتابی را در دمشق به پایان رسانده بود که اکنون با عنوان «رساله‌ای در باب دیدگاه‌های ساکنان شهر فاضله» شناخته می‌شود. در ۹۴۸-۹۴۹، او از مصر بازدید کرد و در حلب، مورد توجه سیف‌الدوله، حاکم حمدانی، قرار گرفت.
فارابی در دمشق درگذشت. مسعودی، معاصر جوان‌تر او، مرگ فیلسوف را در ماه رجب سال ۳۳۹ هجری قمری، یعنی بین اواسط دسامبر ۹۵۰ و اواسط ژانویه ۹۵۱ می‌داند، در حالی که ابن خلکان می‌نویسد که او در آن زمان هشتاد ساله بوده است.
افلاطون، ارسطو و ساختار جهان
تلاقی دیدگاه‌های دو فیلسوف
از جمله آثاری که به طور سنتی به فارابی نسبت داده می‌شود، رساله «درباره تطابق دیدگاه‌های دو فیلسوف – افلاطون و ارسطو» است. عنوان آن از قبل ایده‌اش را بیان می‌کند: آموزه‌های این دو یونانی، که به طور سنتی در تضاد با هم قرار می‌گیرند، اساساً یکسان هستند. انتساب این رساله به فارابی امروزه مورد بحث است و در حالی که مروان راشد، محقق فرانسوی، در آن تردید دارد، سیسیلیا مارتینی بونادئو، محقق ایتالیایی، از آن دفاع می‌کند.
آموزه هستی و صدور
فارابی تصویر خود از جهان را با ترکیب کیهان‌شناسی ارسطویی با آموزه‌ی نوافلاطونیِ صدور، یعنی «جریان» همه چیز از یک مبدأ واحد، ساخت. اصل اول او ویژگی‌های عقل ارسطویی و خدای یگانه‌ی ادیان توحیدی را در هم می‌آمیزد. از اصل اول، سلسله‌ای از عقل‌های غیرمادی مرتبط با افلاک آسمانی سرچشمه می‌گیرد و آخرین، دهمین، در این سلسله، عقل فعال است. این عقل به همراه این افلاک، بر جهان زیرقمری حکومت می‌کند، در خلقت و نابودی اشیا مشارکت دارد و اصول اولیه‌ی دانش را در اختیار ذهن انسان قرار می‌دهد.
دانشمندی با اسطرلاب روی پشت بام مسطح به آسمان پرستاره نگاه می‌کند. تصویر تولید شده توسط هوش مصنوعی توسط تیم تحریریه خبرگزاری کاروان اینفو.
نظریه هوش
فارابی در «رساله در باب عقل» چهار مرحله از عقل را توصیف می‌کند. عقل بالقوه فقط قادر به انتزاع صورت‌های اشیا از ماده آنهاست. عقل بالفعل، پس از انتزاع این صورت‌ها، با آنها یکی می‌شود و عقل اکتسابی، معقولات را به خودی خود، نه از طریق صورت‌های موجود در ماده، درک می‌کند. بالاتر از آنها عقل فعال قرار دارد که جدا از انسان وجود دارد و اندیشه انسان را فعال می‌کند.
فارابی همچنین نبوت را به عقل فعال نسبت داد. یک پیامبر حقیقت را از طریق تخیل خود دریافت می‌کند، که عقل فعال، معقولات را به شکل تصاویر حسی به او منتقل می‌کند. به گفته فارابی، این امر به ندرت در واقعیت و فقط برای تعداد کمی اتفاق می‌افتد.
شهر فضیلت‌مند
فارابی آموزه خود در مورد دولت را در چندین اثر شرح داده است و دایره‌المعارف بزرگ روسیه، اثر فلسفی اصلی او را با عنوان «رساله‌ای در باب دیدگاه‌های ساکنان مدینه فاضله» فهرست می‌کند. فارابی مدینه فاضله را به عنوان یک دولت ایده‌آل تعریف کرد. او ضرورت مدینه را از طبیعت انسان استنباط کرد و در «سیاست مدنی» این ایده را به شرح زیر بیان کرد: «انسان به آن دسته از موجوداتی تعلق دارد که می‌توانند به آنچه در امور ضروری است دست یابند و تنها از طریق اتحاد افراد زیادی در یک محل سکونت واحد به بالاترین کمال دست یابند.» فارابی سه جامعه کامل را شناسایی می‌کند: جامعه بزرگ که افراد زیادی را متحد می‌کند؛ جامعه متوسط، یعنی یک ملت واحد؛ و جامعه کوچک که توسط یک شهر واحد نشان داده می‌شود.
شهری در خاورمیانه مربوط به قرن دهم در اوایل صبح: کارگاه‌ها، بازار و باغ‌ها. هوش مصنوعی تولید شده توسط تیم تحریریه خبرگزاری کاروان اینفو.
حاکم ایده‌آل
فارابی یک فیلسوف-پیامبر را در رأس یک مدینه فاضله قرار می‌دهد و پس از او یک فیلسوف-امام، جانشین او، قرار می‌گیرد و دوازده ویژگی را که یک رهبر مدینه باید داشته باشد، فهرست می‌کند. از جمله آنها می‌توان به کمال اندام‌های فیزیکی، فهم و حافظه عالی، بصیرت و بیان رسا، عشق به علم و حقیقت، پرهیز از غذا و لذت، نفس مغرور، بی‌اعتنایی به ثروت، عشق به عدالت، قاطعیت و شجاعت اشاره کرد. طبق دایره‌المعارف بزرگ روسی، چنین حکومتی، به گفته فارابی، دارای شخصیتی جهانی است.
شهرهای مخالف فضیلت
شهر فاضله با چهار نوع نقص مواجه است. در ترجمه A. V. Sagadeev، آنها عبارتند از:
- شهری نادان ، که ساکنانش هرگز خوشبختی را نشناخته‌اند و نعمت‌های خیالی مانند سلامتی، ثروت، لذت‌ها، افتخارات را برای آن می‌پذیرند؛
- شهری غیراخلاقی ، که در آن دیدگاه‌ها در مورد فضیلت و سعادت درست است، اما اعمال ساکنان مانند شهرهای جاهلانه است؛
- شهری ناپایدار ، که دیدگاه‌ها و کردارش پیش از این همانند دیدگاه‌ها و کردار پرهیزکاران بود، اما از آن زمان تاکنون تغییر کرده است؛
- شهری گمشده که خوشبختی را با زندگی پس از مرگ مرتبط می‌داند، اما تصورات غلطی درباره خدا و عقل دارد.
منطق و طبقه‌بندی علوم
فارابی منطق را به طور گسترده درک می‌کرد. فیلسوفان جهان اسلام، با پیروی از سنت اسکندرانی، نه تنها آموزه مفاهیم، احکام و اثبات، بلکه خطابه و فن شعر ارسطو را نیز در آن گنجاندند و فارابی بر آثار این مجموعه که با نام ارغنون شناخته می‌شود، شرح نوشت.
مترجمان در قرن دوازدهم میلادی در تولدو در حال کار بر روی یک نسخه خطی عربی. هوش مصنوعی تولید شده توسط هیئت تحریریه خبرگزاری کاروان اینفو.
فهرست علوم
رساله «احصاء العلوم» که در زبان روسی با عنوان «فهرست علوم» شناخته می‌شود، خواننده را در میان علوم به ترتیب سنتی ارسطویی راهنمایی می‌کند. ابتدا علم زبان، شامل دستور زبان و نظم، و پس از آن منطق، سپس علوم ریاضی که فارابی آن را شامل حساب، هندسه، نورشناسی، نجوم، موسیقی، علم تعادل و مکانیک می‌دانست، سپس فیزیک و متافیزیک و در نهایت، اخلاق و سیاست، حقوق اسلامی و الهیات قرار می‌گیرد.
در قرن دوازدهم، «فهرست علوم» دو بار با عنوان «De scientiis» به لاتین ترجمه شد و هر دو ترجمه، توسط دومینیکوس گوندیسالینوس و جرارد کرمونا، با تولدو مرتبط هستند. نسخه‌های لاتین این رساله تأثیر زیادی در غرب داشت.
فارابی و موسیقی
ابن خلکان داستانی را در مورد چگونگی حضور فارابی در دربار سیف الدوله و نواختن عود، یک عود شرقی، در مقابل جمعیت حاضر، حفظ کرده است. در ابتدا، حضار خندیدند، سپس گریه کردند و وقتی دوباره نواخت، همه به خواب رفتند.
افسانه‌ای درباره یک نوازنده دربار سیف‌الدوله: درباریان با صدای عود به خواب می‌رفتند. تولید شده با استفاده از هوش مصنوعی توسط هیئت تحریریه خبرگزاری کاروان اینفو.
فارابی نظریه موسیقی خود را در «رساله بزرگ موسیقی» (کتاب الموسیقی الکبیر) شرح داد. او از سنت فیثاغورثی و بطلمیوس الهام گرفت، اما مفاهیم یونانی را در مورد مطالب موسیقی شرقی به کار برد و معادل‌های عربی را برای اصطلاحات یونانی انتخاب کرد. او نظریه مدهای خود را بر اساس دسته عود و تنبور، یک ساز زهی با دسته بلند، الگوبرداری کرد و از حروف الفبای عربی برای نشان دادن زیر و بمی صدا استفاده کرد.
میراث و نفوذ
ابن سینا و فلسفه جهان اسلام
ابن سینا که در اروپا با نام آویسنا شناخته می‌شود، حدود سال ۹۸۰ میلادی در نزدیکی بخارا، سه دهه پس از مرگ فارابی، متولد شد و او را از طریق کتاب‌ها می‌شناخت. او در زندگینامه خودنوشت خود، شرح می‌دهد که چگونه کتاب متافیزیک ارسطو برای مدت طولانی از ذهنش دور ماند و تنها پس از خواندن رساله کوتاه فارابی در مورد آن، هدف آن را فهمید.
مرد جوانی در حال خواندن رساله‌ای کوتاه است و یک جلد قطور در کنارش قرار دارد. این تصویر با هوش مصنوعی توسط هیئت تحریریه خبرگزاری کاروان اینفو تولید شده است.
فارابی علاوه بر ابن سینا، تأثیر زیادی بر ابن باجه، ابن مسکویه و ابن رشد گذاشت. شاگرد او، یحیی بن عدی، فیلسوف مسیحی بود که بعدها رهبری مکتب ارسطویی در بغداد را بر عهده گرفت.
اروپا و فلسفه یهودی
آثار فارابی به لاتین و عبری ترجمه شدند. علاوه بر دو نسخه لاتین «مجموعه علوم»، در سال ۱۲۴۸ موسی بن تیبون «کتاب عناصر» را به عبری ترجمه کرد و در سال ۱۳۱۴ کالونیموس بن کالونیموس اهل آرل، بازگویی عبری از همان «مجموعه علوم» را ارائه داد. فیلسوف یهودی، میمونیدس، مطالعه منطق را فقط از آثار فارابی توصیه کرد و گفت که هر آنچه او نوشته است، به ویژه «کتاب عناصر»، مانند آرد آسیاب شده ریز است.
فارابی امروز
محل مرتبط با خاستگاه آن را می‌توان در جنوب قزاقستان یافت. سکونتگاه اوتار در کنار سیردریا تحت نظارت موزه-ذخیره‌گاه باستان‌شناسی دولتی اوتار است که در سال ۱۹۷۹ تأسیس شد. این موزه در روستای شاولدر در ناحیه اوتار منطقه ترکستان واقع شده است و مقبره آریستانباب نیز تحت نظارت آن است.
شهرک اوترار در جنوب قزاقستان هنگام غروب آفتاب. تصویر تولید شده توسط هوش مصنوعی توسط هیئت تحریریه خبرگزاری کاروان اینفو.
در قزاقستان، تصویر فارابی در دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ روی اسکناس‌های ۱، ۲۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰۰ تنگه‌ای چاپ می‌شد؛ آخرین مورد از این اسکناس‌ها، مربوط به سال ۲۰۰۳، در سال ۲۰۰۷ از گردش مالی خارج شد. دانشگاه ملی قزاقستان در آلماتی به نام او نامگذاری شده است.
هزار و صد و پنجاهمین سالگرد تولد فارابی در فهرست تاریخ‌های یادبود یونسکو برای سال‌های ۲۰۲۰-۲۰۲۱ گنجانده شد. این سالگرد توسط قزاقستان و ایران، با حمایت عراق، روسیه و ترکیه پیشنهاد شد و در سال ۲۰۲۰ در قزاقستان و سراسر جهان اسلام جشن گرفته شد.
حقایق جالب
- چهار درهم در روز. طبق یک روایت بعدی، در دربار سیف الدوله فارابی، او موافقت کرد که روزانه بیش از چهار سکه نقره یا درهم دریافت نکند.
- فانوس نگهبان. ابن ابی اصیبعه، با استناد به العمیدی، افسانه‌ای را نقل می‌کند که فارابی در جوانی به عنوان نگهبان در باغی در دمشق خدمت می‌کرد و شب‌ها در نور فانوس نگهبان، کتاب‌های فلسفی می‌خواند. این افسانه با وقایع‌نگاری شناخته شده متفاوت است: فارابی، تا آنجا که می‌دانیم، تنها در سال‌های پایانی عمر خود در سوریه زندگی می‌کرد.
- دو روایت از مرگ او وجود دارد. مسعودی گزارش می‌دهد که این فیلسوف در دمشق درگذشته است. مورخ بیهقی که در سال ۱۱۶۹ میلادی درگذشته است، داستان متفاوتی را نقل می‌کند که طبق آن، فارابی توسط راهزنان در جاده دمشق به اشکلون کشته شد.
- نه تنها مد، بلکه ریتم نیز. فارابی علاوه بر «رساله بزرگ در موسیقی»، آثار جداگانه‌ای را به ریتم موسیقی اختصاص داده است: «کتاب الریتم‌ها» و «کتاب طبقه‌بندی ریتم‌ها».
مرد جوانی شب‌ها نزدیک چراغ نگهبان در باغی مشغول مطالعه است. این تصویر توسط تیم تحریریه خبرگزاری کاروان اینفو با هوش مصنوعی تولید شده است.
آثار اصلی فارابی
- رساله‌ای در باب آرای ساکنان مدینه فاضله ، اثری فلسفی بزرگ.
- رساله بزرگ در موسیقی (کتاب الموسیقی الکبیر) ، رساله‌ای در مورد تئوری موسیقی.
- فهرست علوم (احصاء العلوم) ، مروری بر علوم به ترتیب ارسطو، که به لاتین با عنوان «De scientiis» ترجمه شده است.
- در مورد تطابق دیدگاه‌های دو فیلسوف – افلاطون و ارسطو – بحث بر سر تألیف این اثر مطرح است.
- در باب نیل به سعادت و بیان راه سعادت ، رساله‌های اخلاقی.
- سخنان قصار یک دولتمرد ، پندهای سیاسی.
- شرح‌هایی بر ارغنون ارسطو .
- گوهرهای حکمت ؛ انتساب این رساله به فارابی همچنان بحث‌برانگیز است.
نتیجه‌گیری
سفر فارابی، طبق یک روایت، از فاراب در کنار سیردریا آغاز شد و از طریق حران به بغداد انجامید. او نزد یوحنا بن حیلان، منطق ارسطویی را تا آنالوطیقای دوم فرا گرفت. این فیلسوف با ترک بغداد در پاییز ۹۴۲، سال‌های پایانی عمر خود را در سوریه گذراند، از مصر دیدن کرد، در حلب مورد توجه سیف الدوله قرار گرفت و در اواخر سال‌های ۹۵۰-۹۵۱ در دمشق درگذشت.
کتاب‌های او بسیار فراتر از خودش سفر کردند. سه دهه پس از مرگ فارابی، ابن سینا در نزدیکی بخارا متولد شد و رساله‌ای کوتاه از معلم دوم، هدف «متافیزیک» را که مدت‌ها از او دور مانده بود، برای او آشکار کرد. در قرن دوازدهم، «شمارش علوم» دو بار در تولدو به لاتین ترجمه شد و در سال ۱۲۴۸، موسی بن تیبون «کتاب عناصر» را به عبری ترجمه کرد که میمونیدس آن را به آرد نرم تشبیه کرد. هنگامی که کالونیموس بن کالونیموس اهل آرل در سال ۱۳۱۴ همان «شمارش علوم» را به عبری بازگو کرد، تقریباً چهار قرن از مرگ نویسنده گذشته بود و آثار عربی فارابی هنوز در اروپا مترجمان جدیدی پیدا می‌کردند.
در قزاقستان، تصویر او در دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ روی اسکناس‌ها چاپ می‌شد، دانشگاه ملی قزاقستان در آلماتی نام او را بر خود دارد و هزار و یکصد و پنجاهمین سالگرد تولدش، به پیشنهاد قزاقستان و ایران، در فهرست تاریخ‌های یادبود یونسکو برای سال‌های ۲۰۲۰-۲۰۲۱ گنجانده شده است. سکونتگاه اوتیرار در کنار سیردریا، جایی که این داستان از آنجا آغاز می‌شود، امروزه توسط موزه-ذخیره‌گاه اوتیرار نگهداری می‌شود.
یک محقق مسن در دمشق صبح زود در حال بستن یک نسخه خطی دست‌نویس است. این تصویر توسط تیم تحریریه خبرگزاری کاروان اینفو با هوش مصنوعی تولید شده است.