«…бақыттың өзі үшін артықшылыққа ие болады, ешқашан басқа нәрсе үшін емес»

Әл-Фараби, «Бақытқа апаратын жолдың көрсеткіші»

Әл-Фараби кім?

9-10 ғасырларда өмір сүрген философ, логик және музыка теоретигі Әбу Наср Мұхаммед әл-Фараби тарихқа «Екінші ұстаз» құрметті атағымен енді. Аристотель араб тілді философиядағы алғашқы ұстаз болып саналды, және бұл атақ әл-Фарабиді грек философынан кейін бірден қойды, оның еңбектерін түсіндіріп, пікір білдірді.

Бағдадтағы қолжазба кодекстері бар үстелінде отырған X ғасырдағы ғалым. Karavan Info жаңалықтар агенттігінің редакциялық тобы жасаған жасанды интеллект.

Ол Бағдатта тұрып, жұмыс істеді, ал өмірінің соңғы жылдарында Сирияда өмір сүріп, философияның барлық салалары бойынша еңбектер қалдырды, сол кездегі түсінік бойынша, қырықтан астам трактат арнаған логикадан бастап, басқару ілімі, математика және музыка теориясына дейін. Бұл мұраның маңызды бөлігі Аристотель, Платон, Порфирий, Евклид және Птолемейге жазылған түсініктемелерден тұрады.

Ибн Сина мен Маймонид оның кітаптарына сүйенді, ал XII-XIV ғасырларда олар латын және еврей тілдеріне аударылды.

Фарабтан Бағдатқа баратын жол

Шығу тегі және алғашқы жылдары

Әл-Фараби шамамен 870 жылы дүниеге келген, ал дереккөздер оның туған жеріне әртүрлі атаулар береді. Бір нұсқа бойынша, ол қазіргі Қазақстан аумағындағы Жібек жолындағы сауда қаласы Отырар орналасқан Сырдария бойындағы Фараб аймағынан шыққан. Оның кіші замандасы Ибн әл-Надим әл-Фарабидің шығу тегін қазіргі Ауғанстан аумағындағы Хорасандағы тағы бір Фарябпен байланыстырды, бірақ қолда бар ақпарат бұл дауды түпкілікті шешу үшін жеткіліксіз.

9 ғасырдағы Сырдария жағалауындағы Фараб қаласы. Караван инфо ақпарат агенттігінің редакциясы жасаған жасанды интеллект.

Ибн Әби Усайбияның айтуынша, философтың әкесі парсы тектес әскери қолбасшы болған. Ұлы орыс энциклопедиясында бұл отбасы түркі тектес деп көрсетілген, бұл нұсқа философтың атына «түрік» деген мағынаны білдіретін «әт-Түркі» нисбасын алғаш қосқан XIII ғасыр тарихшысы Ибн Халликанға барып тіреледі.

Ибн Халликанның айтуынша, әл-Фараби жетпістен астам тіл білген деп есептеледі. Ол өз заманындағы ғылым тілі — араб тілінде жазған, ал оның еңбектерінде парсы, соғды және грек тілдерінде түсіндірмелер бар.

Оқу және адасу жылдары

Әл-Фараби солтүстік Месопотамиядағы Харран қаласында, содан кейін Аббас халифатының астанасы Бағдат қаласында білім алған. Ол Юханна ибн Хайланнан логиканы үйреніп, онымен бірге Аристотель курсын Екінші аналитикаға, яғни ғылыми дәлелдеу туралы трактатқа дейін аяқтады. Ибн Халликан Бағдат логигі Әбу Бишр Маттаны да өзінің ұстаздарының қатарында атайды, дегенмен бұл есім бұрынғы дереккөздерде кездеспейді.

Бағдат ауласындағы логика сабағы: қолжазбамен жұмыс істеп жатқан қарт мұғалім мен оқушы. Karavan Info ақпараттық агенттігінің редакциясы жасаған жасанды интеллект.

Әл-Фараби 942 жылдың күзінде Бағдатты тастап, өмірінің соңғы жылдарын Сирияда өткізді. 943 жылдың күзіне қарай ол Дамаскіде қазір «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы трактат» деп аталатын кітабын жазып бітірді. 948–949 жылдары ол Мысырға барып, Алеппода Хамданид билеушісі Сайф ад-Дауланың назарын аударды.

Әл-Фараби Дамаск қаласында қайтыс болды. Оның кіші замандасы әл-Масуди философтың қайтыс болғанын хижраның 339 жылы, яғни 950 жылдың желтоқсан айының ортасы мен 951 жылдың қаңтар айының ортасы аралығында деп есептейді, ал Ибн Халликан оның сол кезде сексен жаста болғанын жазады.

Платон, Аристотель және әлемнің құрылымы

Екі философтың көзқарастарының сәйкес келуі

Әл-Фарабиге дәстүрлі түрде жатқызылатын еңбектердің қатарында «Екі философтың – Платон мен Аристотельдің көзқарастарының сәйкестігі туралы» трактат бар. Оның атауында оның идеясы айтылған: дәстүрлі түрде қарама-қарсы қойылған екі гректің ілімдері негізінен бірдей. Бұл трактаттың әл-Фарабиге жатқызылуы бүгінде талқылануда, ал француз ғалымы Марван Рашед бұған күмәнданса, итальян ғалымы Сесилия Мартини Бонадео оны қорғайды.

Болу және эманация туралы ілім

Әл-Фараби Аристотель космологиясын неоплатондық эманация ілімімен, яғни барлық заттардың бір түптен «ағынымен» біріктіру арқылы әлемнің бейнесін жасады. Оның Бірінші Принципі Аристотель интеллектінің және монотеистік діндердің бір Құдайының ерекшеліктерін біріктіреді. Бірінші Принциптен аспан сфераларымен байланысты денесіз интеллекттердің тізбегі шығады, ал осы сериядағы соңғы, оныншы, Белсенді Интеллект. Осы сфералармен бірге ол ай астындағы әлемді басқарады, заттарды жасауға және жоюға қатысады және адам ақылын білімнің алғашқы принциптерімен қамтамасыз етеді.

Тегіс шатырда астролябиясы бар ғалым жұлдызды аспанға қарап тұр. Karavan Info жаңалықтар агенттігінің редакциялық тобы жасаған жасанды интеллект арқылы түсірілген сурет.

Интеллект теориясы

Әл-Фараби өзінің «Ақыл-ой туралы трактатында» интеллекттің төрт кезеңін сипаттайды. Потенциалды интеллект заттардың формаларын олардың материясынан тек абстракциялай алады. Іс-әрекеттегі интеллект, бұл формаларды абстракциялағаннан кейін, олармен біртұтас болады, ал алынған интеллект ақылға қонымдыны материядағы формалар арқылы емес, өз бетінше түсінеді. Олардың үстінде адамнан бөлек өмір сүретін және адам ойларын белсендіретін Белсенді интеллект тұр.

Әл-Фараби пайғамбарлықты Белсенді Ақылға жатқызған. Пайғамбар шындықты өзінің қиялы арқылы қабылдайды, оған Белсенді Ақыл сезім мүшелерінің бейнелері түрінде түсінікті нәрсені жеткізеді. Әл-Фарабидің пікірінше, бұл шын мәнінде сирек кездеседі және тек бірнешеуінде ғана болады.

Қайырымды қала

Әл-Фараби мемлекет туралы ілімін бірнеше еңбектерінде түсіндірді, ал Ұлы орыс энциклопедиясында оның негізгі философиялық еңбегі «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы трактат» деп аталады. Әл-Фараби қайырымды қаланы идеалды мемлекет ретінде анықтады. Ол қаланың қажеттілігін адам табиғатынан шығарды және «Азаматтық саясатта» бұл идеяны былай тұжырымдады: «Адам істерде қажетті нәрсеге қол жеткізе алатын және ең жоғары жетістікке тек көптеген адамдардың бір тұрғылықты жерде бірігуі арқылы ғана жете алатын [тіршілік иелерінің] түріне жатады». Әл-Фараби үш толық қоғамды анықтайды: көптеген халықтарды біріктіретін ұлы; орташа, яғни бір халық; және бір қаламен бейнеленген кіші қоғам.

Таяу Шығыстың X ғасырдағы қаласы таңертең ерте тұр: шеберханалар, базар және бақтар. Karavan Info жаңалықтар агенттігінің редакциялық тобы жасаған жасанды интеллект.

Идеал билеуші

Әл-Фараби ізгі қаланың басына философ-пайғамбарды, одан кейін оның ізбасары философ-имамды қояды және қала басшысының бойында болуы керек он екі қасиетті тізіп көрсетеді. Олардың ішінде дене мүшелерінің жетілуі, тамаша түсінік пен есте сақтау, көрегендік және мәнерлі сөйлеу, білім мен шындықты сүю, тамақ пен ләззаттан бас тарту, мақтаншақ жан, байлыққа деген жеккөрушілік, әділеттілікті сүю, шешімділік және батылдық бар. Ұлы орыс энциклопедиясына сәйкес, әл-Фарабидің пікірінше, мұндай жағдай әмбебап сипатқа ие.

Ізгілікке қарама-қарсы қалалар

Қайырымды қала төрт түрлі кемшіліктерге тап болады. А. В. Сагадеевтің аудармасында олар былай деп аталады:

• тұрғындары ешқашан бақытты көрмеген және ол үшін ойдан шығарылған баталарды: денсаулық, байлық, ләззат, құрметті қабылдайтын надан қала ;
• ізгілік пен бақыт туралы көзқарастар дұрыс, бірақ тұрғындарының іс-әрекеттері надан қалалардағыдай болатын азғын қала ;
• тұрақсыз қала , оның көзқарастары мен істері бұрын ізгі адамдардың көзқарастарымен бірдей болған, бірақ кейін өзгерген;
• бақытты о дүниемен байланыстыратын, бірақ Құдай мен ақыл туралы қате түсініктері бар адасқан қала .

Ғылымдардың логикасы және жіктелуі

Әл-Фараби логиканы кеңінен түсінді. Александрия дәстүрін ұстана отырып, ислам әлемінің философтары оған тек ұғымдар, пайымдаулар және дәлелдер туралы ілімді ғана емес, сонымен қатар Аристотельдің «Риторика мен поэтиканы» да енгізді, ал әл-Фараби «Органон» деп аталатын осы корпустың еңбектеріне түсініктеме берді.

XII ғасырдағы Толедодағы аудармашылар араб қолжазбасымен жұмыс істеп жатыр. Karavan Info ақпарат агенттігінің редакциясы жасаған жасанды интеллект.

Ғылымдар тізімі

Орыс тілінде «Ғылымдар тізімі» деп аталатын «Ихса әл-Улум» трактаты оқырманды дәстүрлі Аристотельдік тәртіппен ғылымдар арқылы жетелейді. Алдымен грамматика мен өлеңдерді қамтитын тіл ғылымы, содан кейін логика, содан кейін әл-Фараби арифметиканы, геометрияны, оптиканы, астрономияны, музыканы, тепе-теңдік ғылымын және механиканы қамтитын математикалық ғылымдар, содан кейін физика мен метафизиканы, соңында этика мен саясатты, ислам құқығын және теологияны қамтиды.

XII ғасырда «Ғылымдар тізімі» латын тіліне «De scientiis» деген атпен екі рет аударылды, және Доминикус Гундиссалинус пен Кремоналық Жерардың екі аудармасы да Толедомен байланысты. Трактаттың латын нұсқалары Батыста үлкен әсер етті.

Әл-Фараби және музыка

Ибн Халликан әл-Фарабидің Сайф ад-Дауланың сарайында пайда болып, жиналған көпшіліктің алдында шығыс лютнясы — удта ойнағаны туралы әңгімені сақтап қалған. Алдымен көрермендер күліп, сосын жылады, ал ол қайтадан ойнағанда, бәрі ұйықтап кетті.

Сайф ад-Даула сарайындағы музыкант туралы аңыз: сарай қызметкерлері уд дыбысымен ұйықтап қалды. Karavan Info ақпараттық агенттігінің редакциясы жасанды интеллект көмегімен жасаған.

Әл-Фараби өзінің музыка теориясын «Музыка туралы ұлы трактатында» (Китаб әл-Мусики әл-Кабир) түсіндірді. Ол Пифагор дәстүрі мен Птолемейдің еңбектеріне сүйенді, бірақ грек ұғымдарын шығыс музыкалық материалдарына қолданды, грек терминдеріне араб баламаларын таңдады. Ол өзінің ладтар теориясын уд пен ұзын мойынды ішекті аспап танбурдың мойнына үлгі етіп, дыбыс биіктігін білдіру үшін араб алфавитінің әріптерін пайдаланды.

Мұра және ықпал

Ибн Сина және ислам әлемінің философиясы

Еуропада Авиценна деген атпен танымал Ибн Сина шамамен 980 жылы Бұхара маңында, әл-Фараби қайтыс болғаннан кейін отыз жыл өткен соң дүниеге келген және оны кітаптардан білген. Өзінің өмірбаянында ол Аристотельдің «Метафизикасының» оған ұзақ уақыт бойы түсініксіз болғанын және оның мақсатын әл-Фарабидің қысқаша трактатынан кейін ғана түсінгенін айтады.

Жас жігіт жанына қойылған қалың томды қысқаша оқып отыр. Жас жігіт жасанды интеллект арқылы жасалған, ол "Karavan Info" ақпарат агенттігінің редакциясы жасаған.

Ибн Синадан басқа, әл-Фараби Ибн Баджаға, Ибн Мискавайға және Ибн Рушдқа үлкен әсер етті. Оның шәкірті кейінірек Бағдаттағы Аристотель мектебін басқарған христиан философы Яхья ибн Ади болды.

Еуропа және еврей философиясы

Әл-Фарабидің еңбектері латын және иврит тілдеріне аударылды. «Ғылымдар жинағының» екі латын нұсқасынан басқа, 1248 жылы Мұса ибн Тиббон «Элементтер кітабын» иврит тіліне аударды, ал 1314 жылы Арлестік Калоним бен Калоним сол «Ғылымдар жинағының» иврит тілінде қайта баяндауын жасады. Яһуди философы Маймонид логиканы тек әл-Фарабидің еңбектерінен зерттеуді ұсынды және оның жазғандарының бәрі, әсіресе «Элементтер кітабы», ұсақталған ұн сияқты екенін айтты.

Әл-Фараби бүгінгі

Оның пайда болуымен байланысты орын Оңтүстік Қазақстанда кездеседі. Сырдариядағы Отырар қонысы 1979 жылы құрылған Отырар мемлекеттік археологиялық мұражай-қорығының қарамағында. Мұражай Түркістан облысының Отырар ауданындағы Шәуілдер ауылында орналасқан, ал Арыстанбаб кесенесі де оның қарамағында.

Оңтүстік Қазақстандағы Отырар қонысы күн батқан кезде. Karavan Info ақпарат агенттігінің редакциясы жасаған жасанды интеллект.

Қазақстанда әл-Фарабидің портреті 1990 және 2000 жылдары 1, 200, 500 және 10 000 теңгелік банкноттарға басылған; соңғысы, 2003 жылғы, 2007 жылы айналымнан алынып тасталды. Алматыдағы Қазақ ұлттық университеті оның есімімен аталады.

Әл-Фарабидің туғанына 1150 жыл толуы ЮНЕСКО-ның 2020-2021 жылдарға арналған мерейтойлық даталар тізіміне енгізілді. Мерейтойды Қазақстан мен Иран Ирак, Ресей және Түркияның қолдауымен ұсынды және 2020 жылы Қазақстанда және бүкіл ислам әлемінде атап өтілді.

Қызықты фактілер

• Күніне төрт дирхам. Кейінгі бір мәлімет бойынша, Сайф ад-Даула әл-Фарабидің сарайында ол күніне төрт күміс тиыннан немесе дирхамнан артық алуға келіскен.
• Күзетшінің шамы. Ибн Әби Усайбия әл-Амидиге сілтеме жасай отырып, жас кезінде әл-Фараби Дамасктегі бақта күзетші болып қызмет еткені және түнде күзетшінің шамының жарығымен философиялық кітаптар оқығаны туралы аңызды баяндайды. Бұл аңыз белгілі хронологиядан алшақтайды: белгілі болғандай, әл-Фараби Сирияда тек соңғы жылдары ғана өмір сүрген.
• Оның өлімінің екі нұсқасы бар. Әл-Масуди философтың Дамаскта қайтыс болғанын хабарлайды. 1169 жылы қайтыс болған тарихшы әл-Байхақи басқа бір оқиғаны баяндайды, оған сәйкес әл-Фараби Дамасктан Аскалонға баратын жолда қарақшылар қолынан қаза тапқан.
• Тек лад қана емес, сонымен қатар ырғақ та. «Музыка туралы ұлы трактаттан» басқа, әл-Фараби музыкалық ырғаққа жеке еңбектер арнады: «Ритмдер кітабы» және «Ритмдерді жіктеу кітабы».

Жас жігіт түнде бақшадағы күзетшінің шамының жанында кітап оқып отыр. Жас жігіт жасанды интеллект — Karavan Info ақпараттық агенттігінің редакциясы жасаған.

Әл-Фарабидің негізгі еңбектері

• «Қайырымды қала тұрғындарының пікірлері туралы трактат» , ірі философиялық еңбек.
• Музыка туралы Ұлы Трактат (Китаб әл-мусики әл-кабир) , музыка теориясы туралы трактат.
• Ғылымдар тізімі (Ихса әл-улум) , Аристотельдің тәртібімен ғылымдарға шолу, латын тіліне «De scientiis» деп аударылған.
• Екі философтың — Платон мен Аристотельдің көзқарастарының сәйкестігі туралы ; авторлық пікірталастар бар.
• Бақытқа жету және бақытқа апаратын жолды көрсету туралы, этикалық трактаттар.
• Мемлекет қайраткерінің афоризмдері , саяси қағидалар.
• Аристотельдің «Органон» еңбегіне жазылған түсініктемелер .
• Даналық асыл тастары ; трактаттың әл-Фарабиге жатқызылуы әлі де даулы мәселе болып қала береді.

Қорытынды

Бір нұсқа бойынша, әл-Фарабидің саяхаты Сырдария бойындағы Фарабтан басталып, Харран арқылы Бағдадқа дейін жеткен. Юханна ибн Хайланмен бірге ол Аристотель логикасын Екінші Аналитикаға дейін меңгерген. 942 жылдың күзінде Бағдадтан кетіп, философ өмірінің соңғы жылдарын Сирияда өткізіп, Мысырға барып, Алеппода Сайф ад-Дауланың назарында болып, 950-951 жылдардың басында Дамаскіде қайтыс болған.

Оның кітаптары өзінен әлдеқайда алысқа тарады. Әл-Фараби қайтыс болғаннан кейін отыз жыл өткен соң, Ибн Сина Бұхара маңында дүниеге келді, ал Екінші Ұстаздың қысқаша трактаты оған ұзақ уақыт бойы назардан тыс қалған «Метафизиканың» мақсатын ашты. XII ғасырда «Ғылымдарды санау» Толедода екі рет латын тіліне аударылды, ал 1248 жылы Моисей ибн Тиббон «Элементтерді санау кітабын» еврей тіліне аударды, оны Маймонид ұнмен салыстырды. Арльдік Калоним бен Калоним 1314 жылы сол «Ғылымдарды санау» кітабын еврей тіліне қайта жазған кезде, автордың қайтыс болғанына төрт ғасырға жуық уақыт өтті, ал әл-Фарабидің араб шығармалары Еуропада әлі де жаңа аудармашылар тауып жатты.

Қазақстанда оның портреті 1990-2000 жылдары банкноттарға басылған, Алматыдағы Қазақ ұлттық университеті оның есімін иеленген, ал туғанына 1150 жыл толуы Қазақстан мен Иранның ұсынысы бойынша ЮНЕСКО-ның 2020-2021 жылдарға арналған мерейтойлық даталар тізіміне енгізілген. Бұл оқиға басталатын Сырдариядағы Отырар қонысы бүгінде Отырар мұражай-қорығында сақталған.

Дамасктегі қарт ғалым таңертең ерте қолжазба кодексін жауып жатыр. Karavan Info жаңалықтар агенттігінің редакциясы жасаған жасанды интеллект.