Душанбе, 23 апрел, – АИ «Корвон Иттилоот». Дар Тоҷикистон лоиҳаи рақамикунонии минтақаҳои озоди иқтисодӣ оғоз шуд, ки ҳадафи он ба таври ҷиддӣ сода кардани воридшавии сармоягузорон ба бозори кишвар ва боло бурдани самаранокии иқтисодии инфрасохтори аллакай бунёдшуда мебошад. Иқдом бо дастгирии Ҳукумати Русия ва ЮНИДО амалӣ мегардад ва таъсири эҳтимолии он аз навсозии оддии гардиши ҳуҷҷатҳо хеле фаротар меравад: сухан дар бораи кӯшиши бознигарии худи мантиқи ҳамкории давлат ва сармоягузор меравад.
Имрӯз дар ҷумҳурӣ панҷ минтақаи озоди иқтисодӣ амал мекунанд — «Суғд», «Данғара», «Кӯлоб», «Панҷ» ва «Ишкошим». Ин ҳудудҳо соли 2011 ҳамчун минтақаҳое бо низоми имтиёзноки андозбандӣ ва гумрукӣ таъсис ёфта буданд ва аз ибтидо ҳамчун яке аз лоиҳаҳои ҷиддитарини иқтисодии Ҳукумат дар солҳои охир арзёбӣ мешуданд. Дар солҳои аввал соҳибкорони хориҷӣ ба ин майдонҳо боэҳтиётона назар мекарданд, аммо имрӯз ин минтақаҳо нишонаҳои равшантари рушд нишон медиҳанд.
Тибқи маълумоти Вазорати рушди иқтисод ва савдои Тоҷикистон, айни замон дар минтақаҳои озоди иқтисодӣ 120 корхона ба қайд гирифта шудаанд. Танҳо аз оғози соли 2026 онҳо тақрибан 3 миллион доллар сармоя ҷалб намуда, ба маблағи 17,5 миллион доллар маҳсулот истеҳсол карданд. Дар маҷмуъ, дар соли 2025 ҳаҷми сармоягузориҳои ҷалбшуда ба панҷ минтақаи озод аз 11,3 миллион доллар бештар буда, ҳаҷми истеҳсоли маҳсулот қариб ба 73 миллион доллар расид.
Дар вазорат таъкид мекунанд, ки инфрасохтори аз ҳисоби буҷа бунёдшуда аллакай ба бозгашти молиявӣ оғоз кардааст. Ба арзёбии масъулин, воридоти андоз ва гумрукӣ қариб се маротиба аз ҳаҷми маблағҳои сарфшуда зиёд мебошад, ки ин самаранокии минтақаҳои озоди иқтисодиро ҳамчун абзори сиёсати давлатӣ тасдиқ мекунад. Аммо дар баробари натиҷаҳо як қатор маҳдудиятҳо низ боқӣ мондаанд, ки истифодаи пурраи ин иқтидорро душвор месозанд.
Яке аз чунин мушкилот ҷуғрофия аст. Ду минтақа аз се минтақаи асосии иқтисодӣ дар наздикии марзи Тоҷикистону Афғонистон ҷойгир шудаанд, ки ин барои як қатор сармоягузорон ҷолибияти онҳоро коҳиш медиҳад. Ҳамзамон дар вазорат мегӯянд, ки бо тадриҷан беҳтар шудани вазъият таваҷҷуҳи соҳибкорон ба ин ҳудудҳо афзоиш меёбад. Аммо, ба эътирофи худи масъулин, мушкили асосӣ дигар аст — бюрократия, ки ҳатто дар замони рақамисозӣ ҳам ҷараёни сармоягузориро суст мекунад.
Маҳз ба ҳалли ҳамин масъала лоиҳаи «Равзанаи ягона барои минтақаҳои озоди иқтисодӣ» равона шудааст, ки тирамоҳи соли 2025 аз ҷониби ЮНИДО бо дастгирии Ҳукумати Русия оғоз гардид. Арзиши он 1,9 миллион доллар буда, муҳлати иҷрои он чор солро дар бар мегирад. Вазифаи асосӣ кам кардани вақти оғози фаъолияти корхонаҳо, сода кардани дастрасӣ ба логистика, хариди ашёи хом ва ҷалби қувваи корӣ, инчунин кам намудани сарбории коғазбозӣ вобаста ба мувофиқаҳо, иҷозатномаҳову дигар расмиёти маъмурӣ мебошад.
Ба гуфтаи сардори раёсати администркунонии минтақаҳои озоди иқтисодӣ Ҷовид Ҳусейнзода, портали дар пешистода бояд на танҳо як хидмати электронӣ, балки як навъ роҳнамо барои сармоягузор бошад. Тавассути он метавон арзёбӣ кард, ки барои лоиҳа чӣ қадар замин лозим аст, дар атроф кадом хатсайрҳои логистикӣ мавҷуданд, кадом захираҳо дастрасанд ва инфрасохтор чӣ гуна ташаккул ёфтааст. Яъне, платформаи рақамӣ бояд ҷустуҷӯи иттилоотро аз як раванди тӯлонии маъмурӣ ба низоми фаҳмо ва идорашаванда табдил диҳад.
Қисмати муҳими лоиҳа рақамикунонии чор сохтори профилӣ — Вазорати рушди иқтисод ва савдо, Вазорати меҳнат, Кумитаи андоз ва Вазорати корҳои хориҷӣ — хоҳад буд. Маҳз тавассути ин ниҳодҳо низоми нави хидматрасонӣ, аз ҷумла гирифтани ба истилоҳ «визаи минтақаи озоди иқтисодӣ» — навъи махсуси раводид барои резидентҳои минтақаҳои озод — ба роҳ монда мешавад.
Менежери лоиҳаҳои ЮНИДО Алексей Саврасов таъкид мекунад, ки минтақаҳои озоди иқтисодии Тоҷикистон дорои иқтидори назаррас, вале ҳанӯз пурра ифшонашуда мебошанд — пеш аз ҳама дар самти таъсиси ҷойҳои нави кор ва рушди саноат. Ба гуфтаи ӯ, яке аз монеаҳои асосӣ набудани механизми қулайи иртибот байни сармоягузорон ва сохторҳои давлатӣ буд: ҳуҷҷатҳо маҷбуран аз як идора ба идораи дигар ба таври физикӣ интиқол дода мешуданд, ки ин ҳам барои мансабдорон ва ҳам барои соҳибкорон вақт ва нерӯи зиёдро талаб мекард.
Дар асл, сухан дар бораи гузариш аз низоми парокандаи мувофиқаҳо ба модели рақамии идорашаванда меравад, ки ба сармоягузор нигаронида шудааст. Тавре интизор меравад, платформа ҳам вазифаи иттилоотӣ, ҳам механизми «равзанаи ягона» ва ҳам хидматҳои марбут ба додани раводид, сертификат ва иҷозатномаҳоро муттаҳид мекунад. Ҳамзамон Саврасов истисно накард, ки баъд аз анҷоми марҳилаи кунунӣ қадами баъдӣ метавонад рақамикунонии кор бо сармоягузорон баъд аз воридшавӣ ба минтақаҳои озоди иқтисодӣ бошад.
Илова бар ин, ба лоиҳа тағйироти қонунгузорӣ низ такони иловагӣ медиҳанд. Пеш аз оғози лоиҳаи ЮНИДО ба базаи меъёрӣ тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд, ки ҳадафашон баланд бардоштани ҷолибияти минтақаҳои озод ва мутобиқ кардани онҳо ба стандартҳои байналмилалӣ мебошад. Мӯҳлати фаъолияти ин минтақаҳо аз 25 то 50 сол дароз карда шуда, ҳаққи иҷораи қитъаҳои замин аз 25 то 20 фоиз поён бурда шуд. Ҳамчунин андози иҷтимоӣ кам карда шуд, ки шароити мусоидтар барои соҳибкорӣ фароҳам меорад.
Коршиносон бар ин назаранд, ки рақамикунонии минтақаҳои озоди иқтисодии Тоҷикистон метавонад на танҳо ислоҳоти маъмурӣ, балки яке аз абзорҳои амалии тавсеаи ҷараёни сармоягузорӣ гардад. Дар сурати муваффақона амалӣ шудани он, лоиҳа метавонад ҳаҷми сармоягузориҳои хориҷиро чанд маротиба афзоиш диҳад, воридоти буҷетро боло барад, ҳазорон ҷойи нави кор эҷод кунад ва то андозае вобастагии иқтисодро аз воридот коҳиш диҳад. Дар чунин ҳолат, минтақаҳои озоди иқтисодӣ, ки ҳанӯз соли 2011 ҳамчун ангезаи мавриди ҳадафҳои рушд таъсис ёфта буданд, метавонанд ниҳоят ба механизми дарозмуддати рушди иқтисодӣ табдил ёбанд.
АКС: Минтақаи озоди иқтисодӣ — «Суғд»