Dushanbe, 2026-yil 16-aprel – Karavan Info axborot agentligi. 15-aprel kuni Tojikistonda Tojikiston Qahramoni va zamonaviy tojik adabiyotining asoschisi Sadriddin Ayniy (1878–1954) tug'ilgan kuni nishonlandi. Ayniyning ahamiyati adabiy doiradan ancha oshib ketgan. Bugungi kunda uning nomi nafaqat milliy adabiyot ramzi, balki tojik tarixiy xotirasi, akademik ilm-fan va madaniy o'ziga xoslikning poydevorlaridan biri sifatida ham qabul qilinadi.
Ko'p jihatdan, XX asr boshlarida tojik jamiyati uchun zarur bo'lgan intellektual javobni shakllantirgan Ayniy edi, bu davrda tojiklarning qadimiyligi, mustaqilligi va hatto o'z til va madaniy an'analariga bo'lgan huquqi shubha ostiga qo'yilgan edi. Uning maqolalari, esselari va badiiy asarlari nafaqat adabiy hodisa, balki milliy o'ziga xoslikni himoya qilish vositasiga aylandi. Shu ma'noda, Ayniy nafaqat yozuvchi, balki o'qituvchi, tarixchi, publitsist va mohiyatan tojik madaniyatini yanada o'rganish uchun ilmiy asos yaratuvchisi ham edi.
Uning merosida uning jurnalistik asarlari — "Tojiklar masalasi", "Tojiklarning maktabi va ta'limi haqida", "Tojik tili haqida" va "Tojik tili haqida" alohida o'rin tutadi. Bu matnlar bugungi kunda nafaqat o'z davrining tarixiy hujjatlari sifatida, balki Ayniyning o'z xalqining o'z ovozi, xotirasi va madaniy qadr-qimmatiga bo'lgan huquqini dastlabki va izchil himoya qilganining isboti sifatida ham o'qiladi. Mafkuraviy bosim va tojik tilining maqomi haqidagi munozaralar fonida uning pozitsiyasi nafaqat adabiy, balki ijtimoiy-siyosiy ahamiyatga ham ega edi.
Shu sababli Ayniy merosini bitta klassik kanonga qisqartirib bo'lmaydi. Uning asarlari tarixchilar, filologlar, etnograflar va madaniyatshunoslar uchun ilhom manbaiga aylangan. Ular bilan bir qatorda avlodlar tadqiqotchilari ham ulg'aygan va uning asarlari bugungi kunda ham mintaqadagi ijtimoiy hayot, kundalik hayot, ma'naviy muhit va adabiy jarayonni o'rganish uchun zarur material sifatida talabga ega.
"Tojik adabiyoti namunalari" kitobi alohida e'tiborga loyiqdir — bu asar haqli ravishda tojik adabiyotshunosligi uchun burilish nuqtasi deb hisoblanadi. Ushbu kitob nashr etilganining 100 yilligiga bag'ishlangan tadbir Dushanbeda Tojikiston Yozuvchilar uyushmasida bo'lib o'tdi va uning keng e'tiborni tortgani uning alohida mavqeidan dalolat beradi. Tadqiqotchilar ta'kidlaganidek, aynan shu asar bilan birlamchi manbalarni tizimli tahlil qilishga asoslangan ilmiy adabiy tadqiqotlar samarali boshlandi. Bir asr davomida kitob o'z dolzarbligini yo'qotmadi; aksincha, uning ahamiyati faqat kuchaydi.
"Tojik adabiyoti namunalari" ulkan tadqiqotlar natijasidir. Ayniy ko'plab manbalardan materiallar to'pladi, turli davrlardagi shoir va yozuvchilarning asarlarini o'rgandi va tojik adabiy an'analari haqida keng qamrovli tasavvur yaratdi. Bu asar Yevgeniy Bertels, Bobojon G'ofurov, Iosif Braginskiy, Said Nafisi va Jiří Bečka kabi yetakchi olimlar tomonidan yuqori baholangani tasodif emas.
Bu xalqaro e'tirof yana bir bor Ayniyning ahamiyati milliy adabiyot chegaralaridan ancha oldin chiqib ketganini va Markaziy Osiyo va butun Sharqning kengroq madaniy makonining bir qismiga aylanganini tasdiqlaydi.
Kitobning tuzilishi, shuningdek, uning ko'lamini aks ettiradi. Unda qadimgi va o'rta asrlarning o'nlab shoir va yozuvchilari, shuningdek, ijodi yangi tarixiy davr bilan bog'liq bo'lgan so'nggi adabiy shaxslar haqida ma'lumotlar keltirilgan. Bu shunchaki tarjimai hollar va matnlar to'plami emas, balki ilmiy aniqlik va fuqarolik mas'uliyati bilan yaratilgan tojik adabiy uzluksizligining noyob xaritasi.
Tojikiston Yozuvchilar uyushmasida bo'lib o'tgan tadbirda ishtirokchilar Ayniy merosining yana bir muhim jihatini, ya'ni uning tojik xalqi haqidagi tarixiy haqiqatni tasdiqlashdagi rolini muhokama qilishdi. Ma'ruzachilar Ayniy asarlaridan yuzlab olimlar va madaniyat arboblari voyaga yetganini va uning o'zi asarlari tarix soyasida qolib ketgan ko'plab shoirlarni unutilishdan saqlab qolishga muvaffaq bo'lganini ta'kidladilar. Shu ma'noda, uning ijodi nafaqat ijodiy, balki qutqaruvchi ham edi: u xalqqa o'z ma'naviy ildizlari xotirasini qaytardi.
Olimlarning taqdimotlarida "Tojik adabiyoti namunalari" tojik millati uchun o'ziga xos "pasport"ga aylangani tasodif emas. Bu ta'rif nafaqat majoziy, balki chuqur ma'noga ham ega. Ayniyning kitobi chinakamiga avlodlar davomiyligini, adabiy an'analarning boyligini va tojik tsivilizatsiyasi avlodining mustaqilligini tasdiqlovchi madaniy hujjat bo'lib xizmat qiladi.
Ushbu asarning ahamiyati tojiklarning mintaqa tarixidagi o'rni haqida qizg'in mafkuraviy va siyosiy munozaralar davrida nashr etilishi bilan yanada ortadi. Yig'ilishda ta'kidlanganidek, Ayniy tojik xalqining qadimiyligi va o'ziga xosligini inkor etishga uringanlarga qat'iy javob bera oldi. Uning ishi nafaqat ilmiy, balki milliy qadr-qimmatni himoya qilishning ommaviy harakati ham edi.
Bugungi kunda Sadriddin Ayniy nomi ko'plab ko'chalar, tumanlar, teatrlar va madaniy muassasalar bilan bog'langanida va uning yodgorliklari Dushanbe, Samarqand va boshqa shaharlarda o'rnatilganida, bu shunchaki buyuk yozuvchining e'tirofi emas, balki Ayniy orqali o'zini anglagan xalqning tirik xotirasi ekanligi ayon bo'ladi. Uning merosi zamonaviy davrda – fan, ta'lim, adabiyot va jamoatchilik ongida ham o'z o'rnini topmoqda.
Shu sababli Sadriddin Ayniy nafaqat tojik adabiyotining klassikasi, balki milliy o'ziga xoslikning asosiy ustunlaridan biri bo'lib qolmoqda. Uning kitoblari nafaqat o'tmish haqida, balki xalqning o'zligini so'zlar, bilimlar va tarixiy xotira orqali qanday saqlab qolishi haqida ham abadiydir.
FOTO: Karavan Info axborot agentligi