Душанбе, 06 май, – АИ «Корвон Иттилоот».  Қиссаи Абдураҳмон Исмоилов — аввалин халабони ҳарбии тоҷик — пас аз даҳсолаҳо боз ба шакли зинда ва равшан баргашт.

Акс: Лётчики тоҷик Абдураҳмон Исмоилов. Архиви шахсии оилаи А. Исмоилов.

Он чи солҳои тӯлонӣ дар санадҳо бо ибораи хушки «бедарак» сабт шуда буд, имрӯз ба як таърихи барқароршуда табдил ёфтааст: маҳалли дақиқи суқути ҳавопаймои ӯ дар наздикии Борисов муайян шуд, санаи ҳалокати ӯ тасдиқ гардид ва дар зодгоҳаш лавҳаи ёдгорӣ гузошта шуд. Барои хонаводаи ӯ ин на танҳо натиҷаи ҷустуҷӯи бойгонӣ, балки бозгашти номи инсонест, ки ҷанг қариб аз саҳифаҳои таърих пок карда буд.

Абдураҳмон Исмоилов 9 ноябри соли 1917 дар ноҳияи Ленинободи РШС Тоҷикистон ба дунё омадааст. Ӯ дар хурдсолӣ падарро аз даст дод, аммо дар шароити душвор тавонист таҳсил кунад, ҳамчун хонандаи аълохон, варзишгар, барафрозкунандаи парчам дар намоишҳои варзишӣ шинохта мешуд, дар аэроклуб таҳсил мекард ва ҳатто дарсҳои математика медод.

Соли 1938 ӯ донишҷӯи мактаби ҳарбии авиатсионии Краснодар шуд ва баъди он ба Витебск фиристода гардид, ки дар он ҷо хизмати ҳарбии худро оғоз кард.

Зиндагии халабони ҷавон ба сарнавишти наслҳое монанд буд, ки аз ҷавонии осоишта хеле зуд ба замони ҷанг ворид шуданд. Дар Витебск ӯ бо духтари маҳаллӣ Евгения оила барпо кард, ҳатто ба зодгоҳаш истироҳат омад ва дар моҳи июни соли 1941 ба полки 43-юми бомбаандози наздисарҳадии дивизияи 12-уми бомбаборон шомил шуд. Аз аэродромҳои Беларус он рӯзҳо ҳавопаймоҳо пай дар пай ба осмон мебаромаданд — ҷустуҷӯ, ҳамла ба душман ва оғози рӯзҳои вазнини ҷанг.

Маҳз дар ҳамин рӯзҳо, 3 июли соли 1941, Исмоилов ҳангоми иҷрои вазифаи ҷангӣ ҳалок шуд. Солҳо сарнавишти ӯ норавшан боқӣ монд. Дар хонавода ин хабарро «номаи сиёҳ» меномиданд — номае, ки дар он навишта мешуд, ки халабон бедарак шудааст. Баъдтар ҷанг ба оила зарбаи дигар зад: ҳамсари ӯ бо писарбачаи дусола ба Тоҷикистон омад, аммо кӯдак ба табларзаи домана гирифтор шуда вафот кард. Зан бо дарди ҷон ба Витебск баргашт ва аз он пас робита қатъ шуд.

Ҷустуҷӯҳо даҳсолаҳо идома доштанд. Натиҷаи муҳими нав тавассути дастаи ҷустуҷӯиву иктишофии «Авиапоиск-Борисов» ба даст омад. Аз он ҷо тасдиқ расид, ки звенои ҳавопаймоҳо, ки дар таркиби он Исмоилов қарор дошт, дар наздикии Борисов ёфт шудааст. Ҳуҷҷатҳои бойгонӣ ва маводи аксӣ собит карданд, ки дар маҳалли суқут пораҳои се ҳавопаймои ҳарбӣ пайдо шудаанд ва номи дигар халабонҳои ҳалокшуда низ муайян гардидааст. Ин далелҳо на танҳо шароити ҳалокатро рӯшан карданд, балки ба қаҳрамон ҷойгоҳи воқеии ӯро дар таърих баргардонданд.

Ба ин бозёфт шаҳодатҳои шоҳидон низ аҳамияти вижа медиҳанд. Ба гуфтаи онҳо, аъзои захмии экипаж то лаҳзаи охир ҳавопаймои оташгирифтаро аз деҳа дур мебурданд, то аҳолии осоишта осеб набинад. Яке аз шоҳидон ёдовар шудааст, ки халабоне, ки бо парашют парид, аз ҷониби ҳавопаймои олмонӣ дар ҳаво тирборон шуд, ва дигаре дар дохили ҳавопаймо ҳалок гардид. Дар ёди сокинони маҳаллӣ ин манзара рамзи фидокорӣ ва шарафи инсонӣ дар миёни ҷанг боқӣ мондааст.

Хотираи корномаи Исмоилов дар Беларус низ нигоҳ дошта мешуд: сокинони деҳаи Судол зиёда аз 80 сол қабрро нигоҳубин мекарданд, бидуни он ки номи дақиқи он ду нафарро бидонанд. Дар Тоҷикистон бошад, ҳанӯз дар солҳои 1980-ум таърихшинос Ҳасанбой Шарифов бо сарнавишти ин халабон машғул шуда, асари нодиреро дар бораи ӯ навиштааст, ки дар он биография ва чанд парвози ҷангии ӯ ба таври муфассал тасвир шудааст.

 Ҳамчунин ҳунарманд Мирзоҳоким Саидов портрети Абдураҳмон Исмоиловро офаридааст, ки имрӯз дар Осорхонаи таърихи Панҷшанбе дар вилояти Суғд нигаҳдорӣ мешавад.

Қобили зикр аст, ки ҳанӯз соли 1950 бо дархости мақомоти ҳарбӣ дар ҳуҷҷатҳои расмӣ нисбат ба Исмоилов тағйири сабт сурат гирифта буд: ба ҷойи «бедарак» навишта шуд, ки ӯ «дар ҷанги ҳавоӣ ҳалок шудааст». Нусхаи ин санад дар Архиви марказии Вазорати мудофиаи Русия ҳифз мешавад. Яъне расман номи ӯ ҳанӯз он замон барқарор шуда буд, аммо дар маънии инсониву ҷамъиятӣ адолат танҳо имрӯз, замоне ки маҳалли охирини ҷангаш дақиқ муайян гардид, комилан баргашт.

Имрӯз дар зодгоҳи Исмоилов — деҳаи Мусаффои ҷамоати Унҷии ноҳияи Бобоҷон Ғафуров — лавҳаи ёдгорӣ насб шудааст. Ин на танҳо нишони эҳтиром ба як шахс, балки ёдоварӣ аз ҳазорон фарзандони Тоҷикистон аст, ки дар майдонҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ ҷангиданд ва аз худ танҳо пораҳои иттилоот ва хотираи оилавиро боқӣ гузоштанд.

Қиссаи барқароршудаи Абдураҳмон Исмоилов боз як бор собит кард, ки ҳатто пас аз даҳсолаҳо ҳам номи қаҳрамонро метавон аз фаромӯшӣ баргардонд — агар хотираи ӯро фарзандон, таърихшиносон ва ҷӯяндагон бо эҳтиром нигоҳ доранд.

Акс: бойгонии оилаи А. Исмоилов / Лавҳаи ёдгорӣ дар деҳаи Мусаффои ҷамоати Унҷии ноҳияи Бобоҷон Ғафуров